Varnashrama Dharma

अन्यद्वूतं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः। दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम।।

anyadvūtaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ| durlabhaṃ sarvalokeṣu vikhyātaṃ haripañcakam||

नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम। धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम।।

nārīṇāṃ ca narāṇāṃ ca sarvaduḥkhanivāraṇam| dharmakāmārthamokṣāṇāṃ nidānaṃ munisattama||

सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम। मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः।।

sarvābhīṣṭapradaṃ caiva sarvavrataphalapradam| mārgaśīrṣe site pakṣe daśamyāṃ niyatendriyaḥ||

कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम। कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान।।

kuryātsnānādikaṃ karma dantadhāvanapūrvakama| kṛtvā devārcanaṃ samyaktathā pañca mahādhvarān||

एकाशी च भवेत्तस्मिन दिने नियममास्थिताः। ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः।।

ekāśī ca bhavettasmin dine niyamamāsthitāḥ| tataḥ prātaḥ samutthāya hyekādaśyāṃ munīśvaraḥ||

स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्यदृहे। स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः।।

snānaṃ kṛtvā yathācāraṃ hariṃ caivāryadṛhe| snāpayeddevadeveśaṃ pañcāmṛtavidhānataḥ||

अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः ऋमात। धूपैर्दीपेश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः।।

arcayetparayā bhaktyā gandhapuṣpādibhiḥ ṛmāt| dhūpairdīpeśca naivaidyaistāmbūlaiśca pradakṣiṇaiḥ||

संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत।. नमस्ते घज्ञानरुपाय ज्ञानदाय नमो ऽस्तुते।।

saṃpūjya devadeveśamimaṃ mantramudīrayet|. namaste ghajñānarupāya jñānadāya namo 'stute||

नमस्ते स्रवपरुपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने। एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्जनम।।

namaste sravaparupāya sarvasiddhipradāyine| evaṃ praṇamya deveśaṃ vāsudevaṃ janārjanam||

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत। पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव।।

vakṣyamāṇena mantreṇa hyupavāsaṃ samarpayet| pañcarātraṃ nirāhāro hyadyaprabhṛti keśava||

त्वदज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव। एवं समप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः।।

tvadajñayā jagatsvāminmamābhīṣṭaprado bhava| evaṃ samapya devasya upavāsaṃ jitendriyaḥ||

रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज। द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः।।

rātrau jāgaraṇaṃ kuryādekādaśyāmatho dvija| dvādaśyāṃ ca trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ jitendriyaḥ||

पौर्णनमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने। एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा।।

paurṇanamāsyāṃ ca karttavyamevaṃ viṣṇvarcanaṃ mune| ekādaśyāṃ paurṇamāsyāṃ karttavyaṃ jāgaraṃ tathā||

पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु। क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः। तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च।।

pañcāmṛtādipūjā tu sāmānyā dinapañcasu| kṣīreṇa snāpayedviṣṇuṃ paurṇamāsyāṃ tu śaktitaḥ| tilahomaśca karttavyastiladānaṃ tathaiva ca||

ततः षष्टे दिने प्रात्पे निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम। संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिबद्धरिम।।

tataḥ ṣaṣṭe dine prātpe nirvatyaṃ svāśramakriyām| saṃprāśya pañcagavyaṃ ca pūjayedvidhibaddharim||

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम। ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः।।

brāhmaṇānbhojayetpaścādvibhave satyavāritam| tataḥ svabandhubhiḥ sārddhaṃ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ||

एवं पौपादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद। शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वमिवविधिना नरः।।

evaṃ paupādimāseṣu kārttikānteṣu nārada| śuklapakṣe vrataṃ kuryātpūrvamivavidhinā naraḥ||

एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम। पुनः प्रात्पे मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यपनं व्रती।। द्विज।

evaṃ saṃvatsaraṃ kāryaṃ vrataṃ pāpapraṇāśanam| punaḥ prātpe mārgaśīrṣe kuryādudyapanaṃ vratī|| dvija|

एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज। द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः।।

ekādaśyāṃ nirāhāro bhavetpūrvamiva dvija| dvādaśyāṃ pañcagavyaṃ ca prāśayetsusamāhitaḥ||

गन्धपुष्पा दिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम। अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्रूह्यणाय जितेन्द्रियः।।

gandhapuṣpā dibhiḥ samyagdevadevaṃ janārdanam| abhyarcyopāyanaṃ dadyādrūhyaṇāya jitendriyaḥ||

पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम। सुगन्धज लसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम।।

pāyasaṃ madhusaṃmiśraṃ ghṛtayuktaṃ phalānvitam| sugandhaja lasaṃyuktaṃ pūrṇakumbhaṃ sadakṣiṇam||

वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरन्तसमन्वितम। दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर।।

vastreṇācchāditaṃ kumbhaṃ pañcarantasamanvitam| dadyādadhyātmaviduṣe brāhmaṇāya munīśvara||

सर्वात्मन सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन। परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव।।

sarvātman sarvabhūteśa sarvavyāpinsanātana| paramānnapradānena suprīto bhava mādhava||

अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः। शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः।।

anena pāyasaṃ dattvā brāhmaṇānbhojayettataḥ| śaktito bandhubhiḥ sārddhaṃ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ||

व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम। न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात्कदाचन।।

vratametattu yaḥ kuryāddharipañcakasaṃjñitam| na tasya punarāvṛttirbrahmalokātkadācana||

व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्य मिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम। समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज।।

vratametatprakarttavya micchadbhirmokṣamuttam| samastapāpakāntāradāvānalasamaṃ dvija||

गवां कोटिसहस्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात। तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मा दुपवासतः।।

gavāṃ koṭisahasrāṇi dattvā yatphalamāpnuyāt| tatphalaṃ labhyate pumbhiretasmā dupavāsataḥ||

यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः। स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः।।

yastvetacchṛṇuyādbhaktyā nārāyaṇaparāyaṇaḥ| sa mucyate mahāghoraiḥ tāpakānāṃ ca koṭibhiḥ||

अन्यद व्रतवरं वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः। सर्वापापहरं पुण्यं सर्वलोकोपकारकम।।

anyad vratavaraṃ vakṣye tacchṛṇuṣva samāhitaḥ| sarvāpāpaharaṃ puṇyaṃ sarvalokopakārakam||

आषाढ्रे श्रावणे वापि तथा भाद्रपदे ऽपि च। तथैवाश्विनके मासे कुर्यादेतद्वतं द्विज।।

āṣāḍhre śrāvaṇe vāpi tathā bhādrapade 'pi ca| tathaivāśvinake māse kuryādetadvataṃ dvija||

एतेष्वन्यतमे मासे शुल्कपक्षे जितेन्द्रियः। प्राशयेत्पञ्चगव्यं च स्वपेद्विष्णुसमीपतः।।

eteṣvanyatame māse śulkapakṣe jitendriyaḥ| prāśayetpañcagavyaṃ ca svapedviṣṇusamīpataḥ||

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च। श्रद्धया पूजयेद्विष्णुं वशी क्रोधविवार्जितः।।

tataḥ prātaḥ samutthāya nityakarma samāpya ca| śraddhayā pūjayedviṣṇuṃ vaśī krodhavivārjitaḥ||

विद्वद्भिः सहितो विष्णुमर्चयित्वा यथोचितम। संकल्पं तु ततः कुर्यास्त्वस्ति वाचनपूर्वकम।।

vidvadbhiḥ sahito viṣṇumarcayitvā yathocitam| saṃkalpaṃ tu tataḥ kuryāstvasti vācanapūrvakam||

मासमेकं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव। मासान्तं पारणं कुर्वे देवदेव तवाज्ञया।।

māsamekaṃ nirāhāro hyadyaprabhṛti keśava| māsāntaṃ pāraṇaṃ kurve devadeva tavājñayā||

तपोरुप नमस्तुभ्यं तपसां फल दायक। ममाभूष्टप्रदं देहि सर्वविन्घान्निवारय।।

taporupa namastubhyaṃ tapasāṃ phala dāyaka| mamābhūṣṭapradaṃ dehi sarvavinghānnivāraya||

एवं समर्प्य देवस्य विष्णोर्मासव्रतं शुभम। ततः प्रभृति मासान्तं निवसेद्धरिमन्दिरे।।

evaṃ samarpya devasya viṣṇormāsavrataṃ śubham| tataḥ prabhṛti māsāntaṃ nivaseddharimandire||

प्रत्यहं स्नापयेद्देवं पञ्चामृतविधानतः। दीपं निरन्तरं कुर्यात्तस्मिन्मासे हरेर्गृहे।।

pratyahaṃ snāpayeddevaṃ pañcāmṛtavidhānataḥ| dīpaṃ nirantaraṃ kuryāttasminmāse harergṛhe||

प्रत्यहं खादयेत्काष्ठं ह्यपामार्ग समुद्भवम। ततः स्नायीत विधिन्नारायणपरायणः।।

pratyahaṃ khādayetkāṣṭhaṃ hyapāmārga samudbhavam| tataḥ snāyīta vidhinnārāyaṇaparāyaṇaḥ||

ततः संस्नापयेद्विष्णुं पूर्ववत्प्रयतोरऽचयेत। ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्तियुक्तः सद क्षिणम।।

tataḥ saṃsnāpayedviṣṇuṃ pūrvavatprayator'cayet| brāhmaṇānbhojayecchaktyā bhaktiyuktaḥ sada kṣiṇam||

स्वयं च बन्धुभिः सार्द्धं भुञ्जीत प्रयतेन्द्रियः। एवं मासोपवासांश्च व्रती कुर्यात त्रयोदश।।

svayaṃ ca bandhubhiḥ sārddhaṃ bhuñjīta prayatendriyaḥ| evaṃ māsopavāsāṃśca vratī kuryāt trayodaśa||

वर्षान्ते वेदविदुषे गां प्रदद्यात्स दक्षिणाम। भोजयेद्व्राह्माणांस्तत्र द्वादशैव विधानतः। शक्त्या च दक्षिणां दद्याद्रूह्यण्याभरणानि च।।

varṣānte vedaviduṣe gāṃ pradadyātsa dakṣiṇām| bhojayedvrāhmāṇāṃstatra dvādaśaiva vidhānataḥ| śaktyā ca dakṣiṇāṃ dadyādrūhyaṇyābharaṇāni ca||

मासोपवासत्रितयं यः कुर्यात्संयते न्द्रियः। आत्पोर्यामस्य यज्ञत्य द्विगुणं फलमश्नुते।।

māsopavāsatritayaṃ yaḥ kuryātsaṃyate ndriyaḥ| ātporyāmasya yajñatya dviguṇaṃ phalamaśnute||

चतुः कृत्वः कृतं येन पाराकं मुनिसत्तम। स लभेत्परमं पुण्यमष्टान्गिष्टोमसंभवम।।

catuḥ kṛtvaḥ kṛtaṃ yena pārākaṃ munisattama| sa labhetparamaṃ puṇyamaṣṭāngiṣṭomasaṃbhavam||

पञ्चकृत्वो व्रतमिदं कृतं येन महात्मना। अत्यन्गिष्टोमजं पुण्यं द्विगुणं प्राप्नुयान्नरः।।

pañcakṛtvo vratamidaṃ kṛtaṃ yena mahātmanā| atyangiṣṭomajaṃ puṇyaṃ dviguṇaṃ prāpnuyānnaraḥ||

मासोपवाषट्कं यः करोति सुसमाहितः। ज्योतिष्टो स्यन्ग यज्ञस्य फलं सो ऽष्टगुणं लभेत।।

māsopavāṣaṭkaṃ yaḥ karoti susamāhitaḥ| jyotiṣṭo syanga yajñasya phalaṃ so 'ṣṭaguṇaṃ labhet||

निराहारः सत्पकृत्वो नरो मासोपवासकान। अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत।।

nirāhāraḥ satpakṛtvo naro māsopavāsakān| aśvamedhasya yajñasya phalamaṣṭaguṇaṃ labhet||

मासो पावासान्यः कुर्यादष्टकृत्वो मुनीश्वर। नरमेधाख्ययज्ञस्य फलं पञ्चगुणं लभेत।।

māso pāvāsānyaḥ kuryādaṣṭakṛtvo munīśvara| naramedhākhyayajñasya phalaṃ pañcaguṇaṃ labhet||

यस्तु मासोपवासांश्च नवकृत्वः समाचरेत। गोमेधमखजं पुण्यं लभते त्रिगुणं नरः।।

yastu māsopavāsāṃśca navakṛtvaḥ samācaret| gomedhamakhajaṃ puṇyaṃ labhate triguṇaṃ naraḥ||

दशकृत्वस्तु यः कुर्यात्पराकं मुनिसत्तम। स ब्रह्ममेधयज्ञस्य त्रिगुणं फलमश्नुते।।

daśakṛtvastu yaḥ kuryātparākaṃ munisattama| sa brahmamedhayajñasya triguṇaṃ phalamaśnute||

एकादश पराकांश्च यः कुर्यात्संयतेन्द्रियः। स याति हरिसारुप्यं सर्वभोगसमन्वितम।।

ekādaśa parākāṃśca yaḥ kuryātsaṃyatendriyaḥ| sa yāti harisārupyaṃ sarvabhogasamanvitam||

त्रयोदश पराकांश्च यः कुर्यात्प्रयतो नरः। स याति परमानन्दं यत्र गत्वा न शोचति।।

trayodaśa parākāṃśca yaḥ kuryātprayato naraḥ| sa yāti paramānandaṃ yatra gatvā na śocati||

मासोपवासनिरता गङ्गास्नानपरायणाः। धममागप्रवक्तारो मुक्ता एव न सशंयः।।

māsopavāsaniratā gaṅgāsnānaparāyaṇāḥ| dhamamāgapravaktāro muktā eva na saśaṃyaḥ||

अवीराभिर्यतिभिर्ब्रह्यचारिभिः। मासोपवासः कर्त्तव्यो वनस्थैश्च विशेषतः।।

avīrābhiryatibhirbrahyacāribhiḥ| māsopavāsaḥ karttavyo vanasthaiśca viśeṣataḥ||

नारी वा पुरुषो वापि व्रतमेतत्सुदुर्लभम। कृत्वा मोक्षमवान्पोति योगिनामपि दुर्लभम।।

nārī vā puruṣo vāpi vratametatsudurlabham| kṛtvā mokṣamavānpoti yogināmapi durlabham||

गृहस्थो वानप्रस्थो वा व्रती वा भिक्षुरेव वा। मूर्खो वा पण्डितो वापि श्रुत्वैतन्मोक्षभाग्भवेत।।

gṛhastho vānaprastho vā vratī vā bhikṣureva vā| mūrkho vā paṇḍito vāpi śrutvaitanmokṣabhāgbhavet||

इदं पुण्यं व्रताख्यानं नारायण परायणः। शृणुयाद्वाचयेद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

idaṃ puṇyaṃ vratākhyānaṃ nārāyaṇa parāyaṇaḥ| śṛṇuyādvācayedvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate||

इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम। सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम।।

idamanyatpravakṣyāmi vrataṃ trailokyaviśrutam| sarvapāpapraśamanaṃ sarvakāmaphalapradam||

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योपिताम। मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज।।

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yopitām| mokṣadaṃ kurvatāṃ bhaktyā viṣṇoḥ priyataraṃ dvija||

एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम।. कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः।।

ekādaśīvrataṃ nāma sarvābhīṣṭapradaṃ nṛṇām|. karttavyaṃ sarvathā vipraviṣṇuprītikaraṃ yataḥ||

एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि। यो भुङ्क्ते सो ऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत।।

ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayopari| yo bhuṅkte so 'tra pāpīyānparatra narakaṃ vrajet||

उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम। पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे।।

upavāsaphalaṃ lipsurjahyādbhukticatuṣṭayam| pūrvāparadine gatrāvahorātraṃ tu madhyame||

एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः। स भोक्तुं सर्वलपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः।।

ekādaśīdine yastu bhoktumicchati mānavaḥ| sa bhoktuṃ sarvalapāpāni spṛhayālurnasaṃśayaḥ||

भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर। एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति।।

bhaveddaśamyāmekāśīdvādaśyāṃ ca munīśvara| ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati||

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर। एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति।।

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca| annamāśritya tiṣṭhanti tāni vipra hareśvara| ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati||

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च च।। अन्नमाश्रित्य तिष्टन्ति तानि विप्र हरेर्दिने।।

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca ca|| annamāśritya tiṣṭanti tāni vipra harerdine||

महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पानकैः। एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम।।

mahāpātakayukto vāyukto vā sarva pānakaiḥ| ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvā yāti parāṃ gatim||

एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः। संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छे दलिप्सुभिः।।

ekādaśī mahāpuṇyā viṣṇoḥ priyatamā tithiḥ| saṃsevyā sarvathā vipraiḥ saṃsāracche dalipsubhiḥ||

दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम। स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः।।

daśamyāṃ prātarutthāya dantadhāvanapūrvakam| snāpayedvidhivadviṣṇuṃ pūjayetprayatendriyaḥ||

एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत। शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः।।

ekādaśyāṃ nirāhāro nigṛhītendriyo bhavet| śayīta sannidhau viṣṇornārāyaṇaparāyaṇaḥ||

एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्यच च जनार्दनम। गन्धपुष्पादिभिः सम्यक ततस्त्वे वसुदीरयेत।।

ekādaśyāṃ tathā snātvā saṃpūjyaca ca janārdanam| gandhapuṣpādibhiḥ samyak tatastve vasudīrayet||

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परे ऽहनि। भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत।।

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvādyāhaṃ pare 'hani| bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavācyuta||

इमं मन्त्रं समुच्चार्थं देव देवस्य चक्रिणः। भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत।।

imaṃ mantraṃ samuccārthaṃ deva devasya cakriṇaḥ| bhaktibhāvena tuṣṭātmā upavāsaṃ samarpayet||

देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती। गीतैर्वाद्यैशअच नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः।।

devasya purataḥ kuryājjāgaraṃ niyato vratī| gītairvādyaiśaaca nṛtyaiśca purāṇaśravaṇādibhiḥ||

ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती। स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः।।

tataḥ prātaḥ samutthāya dvādaśīdivase vratī| snātvā ca vidhivadviṣṇuṃ pūjayatprayatendriyaḥ||

पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम। द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमषश्नुते।।

pañcāmṛtena saṃsnāpya ekādaśyāṃ janārddanam| dvādaśyāṃ payasā vipra harisārupapyamaṣaśnute||

अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव। प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव।।

ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava| prasīda sumukho bhūtvā jñānadṛṣṭiprado bhava||

एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः। ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा।।

evaṃ vijñāpya viprendra mādhavaṃ susamāhitaḥ| brahmaṇānbhojayecchaktyā dadyādvai dakṣiṇāṃ tathā||

ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः। कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः।।

tataḥ svabandhubhiḥ sārddhaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ| kṛtapañcamahāyajñaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ||

एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम। स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम।।

evaṃ yaḥ prayataḥ kuryātpuṇyamekādaśīvratam| sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttidurlabham||

उपवासव्रतपरो धर्मकार्यचपरायणः। चाण्डालान्पतकितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन।।

upavāsavrataparo dharmakāryacaparāyaṇaḥ| cāṇḍālānpatakitāṃścaiva nekṣedapi kadācana||

नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा। उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन।।

nāstikānbhinnamaryodānnindakānpiśunāṃstathā| upavāsa vrataparo nālapecca kadācana||

वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च। अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती।।

vṛṣalīsūtipoṣṭāraṃ vṛṣalīpatimeva ca| ayājyayājakaṃ caiva nālapetsarvadā vratī||

कुण्डशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम। भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम।।

kuṇḍaśinaṃ gāyakaṃ ca tathā devalakāśinam| bhiṣajaṃ kāvyakarttāraṃ devadvijavirodhinam||

परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा। व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत।।

parānnalolupaṃ caiva parastrīnirataṃ tathā| vratopavāsanirato vāṅmātreṇāpi nārcayet||

इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः। उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात।।

ityevamādibhiḥ śuddho vaśī sarvahite rataḥ| upavāsaparo bhūtvā parāṃ siddhimavānpuyāt||

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः। नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम।।

nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti mātṛsamoguruḥ| nāstu viṣṇusamaṃ daivaṃ tapo nānaśanātparam||

नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम। नास्ति ज्ञानसमो लाभो लाभो न च धर्म समः पिता।।

nāsti kṣamāsamā mātā nāsti kīrtisamaṃ dhanam| nāsti jñānasamo lābho lābho na ca dharma samaḥ pitā||

न विवेकसमो बन्धुर्मैकादश्याः परं व्रतम। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम।।

na vivekasamo bandhurmaikādaśyāḥ paraṃ vratam| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam||

संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गुलवस्य च। पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः।।

saṃvādaṃ bhadraśīlasya tatpiturgulavasya ca| purā higālavo nāma muniḥ satyaparāyaṇaḥ||

उवा चस नर्मदातीरेरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः। बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते।।

uvā casa narmadātīrere śānto dāntastaponidhiḥ| bahuvṛkṣasamākīrṇe gajabhalluniṣevite||

सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते। कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते।।

siddhacāraṇagandharva yakṣavidyādharānvite| kandamūlaphalaiḥ pūrṇe munivṛndaniṣedite||

गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकसेच्चिरम। तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी।।

gālavo nāma viprendro nivāsamakasecciram| tasyābhavadbhadraśīla iti khyātaḥ suto vaśī||

जान्तिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः। बालक्राडनकाले ऽपि भद्रशीलो महामतिः।।

jāntismaro mahābhāgo nārāyaṇaparāyaṇaḥ| bālakrāḍanakāle 'pi bhadraśīlo mahāmatiḥ||

मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम। वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा।।

mṛdā ca viṣṇoḥ pratimāṃ kṛtvā pūjayate kṣaṇam| vayasyānbodhayeccāpi viṣṇuḥ pūjyo naraiḥ sadā||

एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः। एवं ते बोधितास्तेन शिशवो ऽपि मुनीश्वर।।

ekādaśīvrataṃ caiva karttavyamapi paṇḍitaiḥ| evaṃ te bodhitāstena śiśavo 'pi munīśvara||

हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा। अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः।।

hariṃ mṛdaiva nirmāya pṛthaksaṃbhūya vā mudā| arcayanti mahābhāgā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ||

नमस्कुर्वन्भद्रमति र्विष्णवे सर्वविष्णवे। सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम।।

namaskurvanbhadramati rviṣṇave sarvaviṣṇave| sarveṣāṃ jagatāṃ svasti bhūyādityabravīdidam||

क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा। एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे।।

krīḍākāle muhūrtaṃ vā muhūrtārddhamathāpi vā| ekādaśīti saṃkalpyavrataṃ yacchati keśave||

एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः। अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिङ्ग्य तपोनिधिः।।

evaṃ sucaritaṃ dṛṣṭvā tanayaṃ gālavo muniḥ| apṛcchadvismayāviṣṭaḥ samāliṅgya taponidhiḥ||

भद्रशील महाभाग भद्रशीलो ऽसि सुव्रत। चरितं मङ्गलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम।।

bhadraśīla mahābhāga bhadraśīlo 'si suvrata| caritaṃ maṅgalaṃ yatte yogināmapi durlabham||

हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः। एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः। निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः।।

haripūjāparo nityaṃ sarvabhūtahiterataḥ| ekādaśīvrataparo niṣiddhācāravarjitaḥ| nirddhandvo nirmamaḥ śānto haridhyānaparāyāṇaḥ||

एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते। विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा।।

evametādṛśī buddhiḥ kathaṃ jātārbhakasyate| vināpi mahatāṃ sevāṃ haribhaktirhi durlabhā||

स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु। प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं ते ऽलौकिकी कृतिः।।

svabhāvato janasyāsya hyavidyākāmakarmasu| pravarttate matirvatsa kathaṃ te 'laukikī kṛtiḥ||

सत्सङ्गे ऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः। जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः।।

satsaṅge 'pi manuṣyāṇāṃ pūrvapuṇyātirekataḥ| jāyate bhagavadbhaktistadahaṃ vismayaṃ gataḥ||

पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति। भद्रशीलो मुनिश्रेष्ठः पित्रैवं सुविकल्पितैः।।

pṛcchāmi prītimāpannastadbhavānvaktumarhati| bhadraśīlo muniśreṣṭhaḥ pitraivaṃ suvikalpitaiḥ||

जातिस्मरः सुकृतात्मा हृषथ्टप्रहसिताननः। स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत।।

jātismaraḥ sukṛtātmā hṛṣathṭaprahasitānanaḥ| svānabhrutaṃ yathāvrataṃ sarvaṃ pitre nyavedayat||

शृणु तात मुनिश्रेष्ठ ह्यनुभूतं मया पुरा। जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम।।

śṛṇu tāta muniśreṣṭha hyanubhūtaṃ mayā purā| jātismaratvājjānāmi yamena paribhāṣitam||

एतच्छत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः। उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम।।

etacchatvā mahābhāgo gālavo vismayonvitaḥ| uvāca prītimāpanno bhadraśīlaṃ mahāmatim||

कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते। कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।

kastvaṃ pūrvaṃ mahābhāga kimuktaṃ ca yamena te| kasya vā kena vā hetostatsarvaṃ vaktumarhasi||

अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः। धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रघेयेण शासितः।।

ahamāsaṃ purā tāta rājā somakulodbhavaḥ| dharmakīrtiriti khyāto dattātragheyeṇa śāsitaḥ||

नव वर्षसहस्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम। अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः।।

nava varṣasahasrāṇi mahīṃ kṛtstramapālayam| adharmāśca tathā dharmā mayā tu bahavaḥ kṛtāḥ||

ततः श्रिया प्रमत्तो ऽहं बह्वधर्मम कारिपम। पापण्डजनसंसर्गात्पापण्डचरितो ऽभवम।।

tataḥ śriyā pramatto 'haṃ bahvadharmama kāripam| pāpaṇḍajanasaṃsargātpāpaṇḍacarito 'bhavam||

पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि। पापण्डैर्बाधितो ऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम।।

purārjitāni puṇyāni mayā tu subahūnyapi| pāpaṇḍairbādhito 'haṃ tu vedamārgaṃ samatyajam||

मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया। अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः।।

makhāśca sarve vidhvastā kūṭayuktividā mayā| adharmanirataṃ māṃ tu dṛṣṭvā maheśajāḥ||

सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमे ऽभवत। एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा।।

sadaiva duṣkṛtaṃ cakruḥ ṣaṣṭāṃśastatrame 'bhavat| evaṃ pāpasamācāro vyasanābhirataḥ sadā||

मृगयाभिररतो भूत्वा ह्यकदा प्राविशं वनम। ससैन्यो ऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान।।

mṛgayābhirarato bhūtvā hyakadā prāviśaṃ vanam| sasainyo 'haṃ vane tatra hatvā bahuvidhānmṛgān||

क्षुत्तृट्परिवृतः श्रान्तो रेवातीरमुपागमम। रवितीक्ष्णातपल्कान्तो रेवायां स्नानमाचरम।।

kṣuttṛṭparivṛtaḥ śrānto revātīramupāgamam| ravitīkṣṇātapalkānto revāyāṃ snānamācaram||

अहष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम।।

ahaṣṭasainya ekākī pīḍyamānaḥ kṣudhā bhṛśam||

समेतास्तत्रघ ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः। एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे।।

sametāstatragha ye kecidrevātīranivāsinaḥ| ekādaśīvrataparā mayā dṛṣṭvā niśāmukhe||

निराहारश्च तत्राहमे काकी कतज्जनैः सह। जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि।।

nirāhāraśca tatrāhame kākī katajjanaiḥ saha| jāgaraṃ kṛtavāṃśvāpi senayā rahito niśi||

अध्वश्रमपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः। तत्रैव जागरान्ते ऽहं तातपञ्चत्वमागतः।।

adhvaśramapariśrāntaḥ kṣutpipāsāprapīḍitaḥ| tatraiva jāgarānte 'haṃ tātapañcatvamāgataḥ||

ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयङ्करैः। अनेकल्केशसंपन्नमार्गेणात्पो यमान्तिकम। दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम।।

tato yamabhaṭairbaddho mahādaṃṣṭrābhayaṅkaraiḥ| anekalkeśasaṃpannamārgeṇātpo yamāntikam| daṃṣṭrākarālavadanamapaśyaṃ samavartinam||

अथ कालिश्चित्रगुत्पमाहूयेदमभाषत। अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पण्डितं।।

atha kāliścitragutpamāhūyedamabhāṣata| asya śikṣāvidhānaṃ ca yathāvadvada paṇḍitaṃ||

एवमुक्तश्चित्रगुत्पो धर्मराजेन सत्तम। चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभापत।।

evamuktaścitragutpo dharmarājena sattama| ciraṃ vicārayāmāsa punaścedamabhāpata||

असौ पापरतः सत्यं तथापि शृणु धर्मप। एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

asau pāparataḥ satyaṃ tathāpi śṛṇu dharmapa| ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate||

एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने। जागरं चोपवासं च कृत्वा निषअपापतां गतः।।

eṣa revātaṭe ramye nirāhāro harerdine| jāgaraṃ copavāsaṃ ca kṛtvā niṣaapāpatāṃ gataḥ||

यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च। तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः।।

yāni kāni ca pāpāni kṛtāni subahūni ca| tāni sarvāṇi naṣṭāni hyupavāsaprabhāvataḥ||

एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुत्पेन धीमता। ऽ नानाम दण्डवद्भूमौ ममाग्रे सो ऽनुकंपितः।।

evamukto dharmarājaścitragutpena dhīmatā| ' nānāma daṇḍavadbhūmau mamāgre so 'nukaṃpitaḥ||

पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धैर्मराट। ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह।।

pūjayāmāsa māṃ tatra bhaktibhāvena dhairmarāṭ| tataśca svabhaṭānsarvānāhūyedamuvāca ha||

शृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम। धर्ममार्गरता न्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम।।

śṛṇudhvaṃ madvaco dūtā hitaṃ vakṣyāmyanuttamamam| dharmamārgaratā nmartyānmānayadhvaṃ mamāntikam||

ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च। नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसात्यजध्वम।।

ye viṣṇupūjanaratāḥ prayatāḥ kṛtajñāścaikādaśīvrataparā vijitendriyāśca| nārāyaṇācyutahare śaraṇaṃ bhaveti śāntā vadanti satataṃ tarasātyajadhvam||

नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शङ्करेति। नित्यं वदन्त्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा।।

nārāyaṇācyuta janārdana kṛṣṇa viṣṇo padmeśa padmajapitaḥ śiva śaṅkareti| nityaṃ vadantyakhilaloka hitāḥ praśāntā dūradbhaṭāstyajatā tānna mamaiṣu śikṣā||

नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान गुरुसेवकांश्च। सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपाल्लान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान।।

nārāyaṇārpitakṛtānharibhaktibhajaḥ svācāramārganiratān gurusevakāṃśca| satpātradāna niratāṃśca sudīnapāllāndūtāstyajadhvamaniśaṃ harināmasaktān||

पाषण्डसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोल्लुपतरांश्च तथातिथेयान। शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम।।

pāṣaṇḍasaṅgarahitāndvijabhaktiniṣṭhānsatsaṃgalollupatarāṃśca tathātitheyān| śaṃbhau harau ca samabuddhimatastathaiva dūtāstyajadhvamupakāraparāñjanānām||

ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च।। विर्पन्द्रपादजलसेचनतो ऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम।।

ye varjitā harikathāmṛtasevanaiśca nārāyaṇasmṛtiparāyaṇamānasaiśca|| virpandrapādajalasecanato 'prahṛṣṭāṃstānpāpino mama bhaṭā gṛhamānayadhvam||

ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च। देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तृआनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः।।

ye mātṛtātaparibhartsanaśīlinaśca lokadviṣo hitajanāhitakarmaṇaśca| devasvalobhaniratāñjananāśakartṛānatrānayadhvamaparādhaparāṃśca dūtāḥ||

एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिन्दकं च। ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम।।

ekādaśīvrataparāṅmukhamugraśīlaṃ lokāpavādanirataṃ paranindakaṃ ca| grāmasya nāśakaramuttamavairayuktaṃ dūtāḥ samānayata vipradhaneṣu lubdham||

ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमन्ति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च। विष्णवालयं च नहि यान्ति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य।।

ye viṣṇubhaktivimukhāḥ praṇamanti naiva nārāyaṇaṃ hi śaraṇāgatapālakaṃ ca| viṣṇavālayaṃ ca nahi yānti narāḥ sumūrkhāstānānayadhvamatipāparatānprasāhya||

एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम। मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निन्दितम।।

evaṃ śrutaṃ yadā tatra yamena paribhāṣitam| mayānutāpadagdhena smṛtaṃ tatkarma ninditam||

असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च। तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे।।

asatkarmānutāpena saddharmaśravaṇena ca| tatraiva sarvapāpāni niḥśeṣāṇi gatāni me||

पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम। सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम।।

pāpaśeṣādvinirmuktaṃ harisārupyatāṃ gatam| sahasrasūryasaṃkāśaṃ praṇanāma yamaśca tam||

एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः। विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते।।

evaṃ dṛṣṭvā vismitāste yamadūtā bhayotkaṭāḥ| viśvāsaṃ paramaṃ cakruryamena paribhāṣite||

ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम। सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम।।

tataḥ saṃpūjya māṃ kālo vimānaśatasaṃkulam| sadyaḥ saṃpreṣayāmāsa tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः। कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम।।

vimānakoṭibhiḥ sārddhaṃ sarvabhogasamanvitaiḥ| karmaṇā tena viprarṣe viṣṇuloke mayoṣitam||

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च। स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिन्द्रलोकमुपगमम।।

kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca| sthitvā viṣṇupadaṃ paścādindralokamupagamam||

तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः। तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः।।

tatrāpi sarvabhogāḍhyaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ| tāvatkālaṃ divisthitvā tato bhūmimupāgataḥ||

अत्रापि विष्णुभक्तानां जातो ऽहं भवतां कुले। जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीशअवर।।

atrāpi viṣṇubhaktānāṃ jāto 'haṃ bhavatāṃ kule| jātismaratvāḍajjānāmi sarvametanmunīśaavara||

तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः। एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा।।

tasmādviṣṇvarcanodyogaṃ karomi saha bālakaiḥ| ekādaśīvratamidamiti na jñātavānpurā||

जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया। अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम।।

jātismṛtiprabhāveṇa tajjñātaṃ sāṃprataṃ mayā| atra svenāpi yatkarma kṛtaṃ tasya phalaṃ tvidam||

एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो। तस्माच्चरिष्ये विप्रेन्द्र शुभमेकादशीव्रतम।।

ekādaśīvrataṃ bhaktyā kurvatāṃ kimuta prabho| tasmāccariṣye viprendra śubhamekādaśīvratam||

विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकाङ्क्षया। एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वन्ति श्रद्धया नराः।।

viṣṇupūjāṃ cāharahaḥ paramasthānakāṅkṣayā| ekādaśīvrataṃ yattu kurvanti śraddhayā narāḥ||

तेषां तु विष्णुभवनं परमानन्ददायकम। एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः।।

teṣāṃ tu viṣṇubhavanaṃ paramānandadāyakam| evaṃ putravacaḥ śrutvā saṃtuṣṭo gālavo muniḥ||

अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः। मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः।।

avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ manasā cātiharṣitaḥ| majjanma saphalaṃ jātaṃ maddhaṃśaḥ pāvanīkṛtaḥ||

यतस्त्वं मदगृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः। इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा।।

yatastvaṃ madagṛhe jāto viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ| iti saṃtuṣṭacittastu tasya putrasya karmaṇā||

हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत। इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ठ यथावत्कथितं मया। संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।।

haripūjāvidhānaṃ ca yathāvatsamabodhayat| ityetatte muniśreṣṭha yathāvatkathitaṃ mayā| saṃkocavistarābhyāṃ ca kimanyacchrotumicchasi||

एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च। पापौघशान्तिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः।।

etanniśamya sanakoditamaprameyaṃ puṇyaṃ harerdinabhavaṃ nikhilottamaṃ ca| pāpaughaśāntikaraṇaṃ vratasāramevaṃ brahmātmajaḥ punarabhāṣata harṣayuktaḥ||

कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद। व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम।।

kathitaṃ bhavatā sarvaṃ mune tattvārthakovida| vratākhyānaṃ mahāpuṇyaṃ yathāvaddharibhaktidam||

इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने। तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा।।

idānīṃ śrotumicchāmi varṇācacāravidhiṃ mune| tathā sarvāśramācāraṃ prāyaścittavidhiṃ tathā||

एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद। कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि।।

etatsarvaṃ mahābhāga sarvatattvārthakovida| kṛpayā parayā mahyaṃ yathāvadvaktumarhasi||

शृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियङ्करः। वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः।।

śṛṇuṣva muniśārdūla yathā bhaktapriyaṅkaraḥ| varṇāśramācāraparaiḥ pūjyate hariravyayaḥ||

मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम। तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तो ऽसि त्वमधोक्षजे।।

manvādyairuditaṃ yacca varṇāśramanibandhanam| tatte vakṣyāmi vidhivadbhakto 'si tvamadhokṣaje||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते। वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणो ऽधिकः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścatvāra eva te| varṇā iti samākhyātā eteṣu brāhmaṇo 'dhikaḥ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्ताथा। मातृतश्चोपनयनाद्दि जत्वं प्राप्यते त्रिभिः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā dvijāḥ proktāstrayastāthā| mātṛtaścopanayanāddi jatvaṃ prāpyate tribhiḥ||

एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः। स्ववर्णधर्मत्यगेन पाषण्डः प्रोच्यते बुधैः।।

etairvarṇaiḥ sarvadharmāḥ kāryā varṇānurupataḥ| svavarṇadharmatyagena pāṣaṇḍaḥ procyate budhaiḥ||

स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत। अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः।।

svagṛhyacoditaṃ karmadvijaḥ kurvankṛtī bhavet| anyathā patito bhūyātsarvadharmabahiṣkṛtaḥ||

युगधर्मः परिगार्या वेर्णैरेतैर्यथोचितम। देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः।।

yugadharmaḥ parigāryā verṇairetairyathocitam| deśācārāstathāgrāhyāḥ smṛtidharmāvirodhataḥ||

कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धरंमं समाचरेत। अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु।।

karmaṇā manasā vācā yatnāddharṃmaṃ samācaret| asvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmyamapyācarennatu||

समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम। द्विजानामसवर्णासु कन्या सूपयमस्तथा।।

samudrayātrāsvīkāraḥ kamaṇḍaluvidhāraṇam| dvijānāmasavarṇāsu kanyā sūpayamastathā||

देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः। मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थआश्रमस्तथा।।

devarācca sutotpattirmadhuparke paśorvadhaḥ| māṃsādanaṃ tathā śrāddhe vānaprasthaāśramastathā||

दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च। नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ।।

dattākṣatāyāḥ kanyāyāḥ punardānaṃ varāya ca| naiṣṭikaṃ brahmacaryaṃ ca naramedhāścamedhakau||

महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः। एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः।।

mahāprasthānagamanaṃ gomedhaśca tathā makhaḥ| etāndharmānkaliyuke varjyānāhurmanīṣiṇaḥ||

देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः। अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः।।

deśācārāḥ parigrāhyāstattaddeśagatairnaraiḥ| anyathā patito jñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ||

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा। क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः।।

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca dvijottamā| kriyāḥ sāmānyato vakṣye tacchṛṇuṣva samāhitaḥ||

दानं दद्यार्द्वह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान। वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा।।

dānaṃ dadyārdvahmaṇebhyastathā yajñairyajetsurān| vṛttyarthaṃ yācayeccaiva anyānadhyāpayettathā||

याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत। कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम।।

yājayedyajane yogyānvipro nityodakī bhavet| kuryyācca vedagrahaṇaṃ tathāgreśca parigraham||

ग्राह्येर द्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा। सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत।।

grāhyer dvye ca pārakye samabuddhirbhavettathā| sarvalokahitaṃ kṛryānmṛduvākyamudīrayet||

ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै। न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत।।

ṛtāvabhigamaḥ patnyāṃ śasyate brāhmaṇasya vai| na kasyāpyahitaṃ brūyādviṣṇupūjāparo bhavet||

दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियो ऽपि द्विजोत्तम। कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा।।

dadyāddānāni viprebhyaḥ kṣatriyo 'pi dvijottama| kuryyācca vedagrahaṇaṃ yajñairddevānyajettathā||

शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम। दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा।।

śastrājīvī bhaveccaiva pālayeddharmato mahīm| duṣṭānāṃ śāsanaṃ kuryyācchiṣṭānāṃ pālanaṃ tathā||

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम। वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम।।

pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṃṣiśca dvijasattama| vedasyādhyayanaṃ caiva vaiśyasyāpi prakīrttitam||

कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत। क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः।।

kuryācca dāragrahaṇaṃ dharmāścaiva samācaret| krayavikrayajarvāpi dhanaiḥ kārukriyodbhavaiḥ||

दद्याद्दानानि शूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत।।

dadyāddānāni śūdro 'pi pākayajñairyajenna ca| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śuśrūṣāni rato bhavet||

ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा। सर्वलोकहितोषित्वं मङ्गलं प्रियवादिता।।

ṛtukālābhigāmīca svadāreṣu bhavettathā| sarvalokahitoṣitvaṃ maṅgalaṃ priyavāditā||

अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता। सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम।।

anāyāso manoharṣastitikṣā nātimānitā| sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ munibhiḥ parikīrtitam||

सर्वे च मुनितां यान्ति स्वाश्रमोचितकर्मणा। ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज।।

sarve ca munitāṃ yānti svāśramocitakarmaṇā| brāhmaṇaḥ kṣatriyācāramāśrayedāpadi dvija||

क्षत्रियो ऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत। नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः।।

kṣatriyo 'pi ca viḍvṛttimatyāpadi samāśrayet| nāśrayecchūdravṛttiṃ tu atyāpadyapi vai dvijaḥ||

यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चाण्डासतां व्रजेत। ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम।।

yadyāśrayeddijo mūḍhastadā cāṇḍāsatāṃ vrajet| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ trayāṇāṃ munisattama||

चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पञ्चमो नोपपद्यते। ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम।।

catvāra āśramāḥ proktāḥ pañcamo nopapadyate| brahmacārī gṛhī vānaprastho bhikṣuśca sattama||

चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः। विष्णुस्तुष्यति विप्रेन्द्र कर्मयोगरतात्मनः।।

caturbhirāśramairebhiḥ sādhyate dharma uttamaḥ| viṣṇustuṣyati viprendra karmayogaratātmanaḥ||

निःस्पृहाशान्तमनसः स्वकर्मनिरतस्य च। ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः।।

niḥspṛhāśāntamanasaḥ svakarmaniratasya ca| tato yāti paraṃ sthānaṃ yato nāvarttate punaḥ||

वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः। शृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ सावधानेन चेतसा।।

varṇāśramācāravidhiṃ pravakṣyāmi viśeṣataḥ| śṛṇuṣva tanmuniśreṣṭha sāvadhānena cetasā||

यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत। पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः।।

yaḥ svadharmaṃ parityajya paradharmaṃ samācaret| pāṣaṇḍaḥ sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ||

गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मन्त्रविधानतः। स्त्रीणाममन्त्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि।।

garbhādhānādisaṃskārāḥ kāryā mantravidhānataḥ| strīṇāmamantrataḥ kāryā yathākālaṃ yathāvidhi||

सीमन्तकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते। षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत।।

sīmantakarma prathamaṃ caturthe māsi śasyate| ṣaṣṭe vā satpame vāpi aṣṭame vāpi kārayet||

जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च। कुर्य्याच्च नान्दीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम।।

jāte putre pitā snātvā sacailaṃ jātakarma ca| kuryyācca nāndīśrāddhaṃ ca svastivācanapūrvakam||

हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत। अन्नेन कारयेद्यस्तु स चण्डाल समो भवेत।।

hemnā vā rajatenāpi vṛddhiśrāddhaṃ prakalpayet| annena kārayedyastu sa caṇḍāla samo bhavet||

कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रघस्य वाग्यतः। कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकान्ते यथाविधि।।

kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ pitā putraghasya vāgyataḥ| kurvīta nāmanirddeśaṃ sūtakānte yathāvidhi||

अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्व क्षरान्वितम। न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषथमाक्षरम।।

aspaṣṭamarthahīnaṃ ca hyatigurva kṣarānvitam| na dadyānnāma viprenda tathā ca viṣathamākṣaram||

तृतीयवर्षे चौलं च पञ्चमे षष्टसंमिते। सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद गृह्योक्तमार्गतः।।

tṛtīyavarṣe caulaṃ ca pañcame ṣaṣṭasaṃmite| satpame cāṣṭame vāpi kuryād gṛhyoktamārgataḥ||

दैवयोगादतिक्रान्ते गर्भाधानादिकर्मणि। कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत।।

daivayogādatikrānte garbhādhānādikarmaṇi| kartavyaḥ pādakṛcchro vai caule tvarddhaṃ prakalpayet||

गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम। आषोडशाब्दपर्यन्तं गौणं कालमुशन्ति च।।

garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde baṭukasyopanāyanam| āṣoḍaśābdaparyantaṃ gauṇaṃ kālamuśanti ca||

गर्भैकादशमे ऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम। आद्वाविंशाब्दपर्यन्तं कालमाहुर्विपश्चितः।।

garbhaikādaśame 'bde tu rājanyasyopanāyanam| ādvāviṃśābdaparyantaṃ kālamāhurvipaścitaḥ||

वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा। चतुर्विंशाब्दपर्यन्तं गौणमाहुर्मनीषिणः।।

vaiśvopanayanaṃ proktaṃ garbhāddvādaśame tathā| caturviṃśābdaparyantaṃ gauṇamāhurmanīṣiṇaḥ||

एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत। सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा।।

etatkālāvadheryasya dvijasyātikramo bhavet| sāvitrīpatitaṃ vidyāttaṃ tu naivālapetkadā||

द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे। द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चान्द्रायणं तथा। सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत।।

dvijopanayane vipra mukhyakālavyatikrame| dvādaśābdaṃ caretkṛcchraṃ paścājcāndrāyaṇaṃ tathā| sāṃtapanadvayaṃ caiva kṛtvā karma samācaret||

अन्यथआ पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत। र्मौञ्जी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु।।

anyathaā patitaṃ vidyātkarttāpi brahmahā bhavet| rmauñjī viprasya vijñeyā dhanurjyā kṣattriyasya tu||

आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा। विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु।।

āvī vaiśyasya vijñeyā śrūyatāmajine tathā| viprasya coktamaiṇeyaṃ rauravaṃ kṣatriyasya tu||

आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दण्डान्वक्ष्ये यथाक्रमम। पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा।।

ājaṃ veśyasya vijñeyaṃ daṇḍānvakṣye yathākramam| pālāśaṃ brāhmaṇasyoktaṃ nṛpasyaudumbaraṃ tathā||

बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं शृणुष्व मे। विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च।।

bailvaṃ vaiśyasya vijñeya tatpramāṇaṃ śṛṇuṣva me| viprasya keśamānaṃ syādālalāṭaṃ nṛpasya ca||

नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः। तथा वासांसि वक्षघ्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम।।

nāsāgrasaṃmitaṃ daṇḍaṃ vaiśyasyāhurvipaścitaḥ| tathā vāsāṃsi vakṣaghyāmi viprādīnāṃ yathākramam||

कषायं चैव माञ्जिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम। उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः।।

kaṣāyaṃ caiva māñjiṣṭaṃ hāridraṃ ca prakīrtitam| upanīto dvijo vipra paricaryāparo guroḥ||

वेदग्रहणपर्यन्तं निवसेद्गुरुवेश्मनि। प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान।।

vedagrahaṇaparyantaṃ nivasedguruveśmani| prātaḥ snāyī bhavedvarṇī samitkuśaphalādikān||

गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर। यज्ञोपवीतमजिनं दण्डं च मुनिसत्तम।।

gurvarthamāharennityaṃ kalye kalye munīśvara| yajñopavītamajinaṃ daṇḍaṃ ca munisattama||

नष्टे भ्रष्टे नवं मन्त्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत। वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम।।

naṣṭe bhraṣṭe navaṃ mantrāddhṛtvā bhraṣṭaṃ jale kṣipet| varṇino varttanaṃ prāhurbhikṣānnenaiva kevalam||

भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेन्द्रियः। भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च।।

bhikṣā ca śrotriyāgārādāharetprayatendriyaḥ| bhavatpūrvaṃ brāhmaṇasya bhavanmadhyaṃ nṛpasya ca||

भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः। सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेन्द्रियः।।

bhavadatyaṃ viśaḥ proktaṃ bhikṣāharaṇakaṃ vacaḥ| sāṃyaprātarvahnikāryaṃ yathācāraṃ jitendriyaḥ||

कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम। अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः।।

kuryātpratidinaṃ varṇīṃ brahmayajñaṃ ca tarpaṇam| agnikāryaparityāgī patitaḥ procyate budhaiḥ||

ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः। देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः।।

brahmayajñavihīnaśca brahmahā parikīrtitaḥ| devatābhyarccanaṃ kuryācchuśrūṣānupadaṃ guroḥ||

भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन। आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेन्द्रियः।।

bhikṣānnaṃ bhojayennityaṃ naikānnāśī kadācana| ānīyānindyaviprāṇāṃ gṛhādbhikṣāṃ jitendriyaḥ||

निवेद्य गुरवे ऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुघज्ञया। मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दन्तधावनम।।

nivedya gurave 'śrīyādvāgyatastadanughajñayā| madhustrīmāṃsalavaṇaṃ tāmbūlaṃ dantadhāvanam||

उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत। छात्रघपादुक गन्धांश्च तथा माल्यानुलेपनम।।

ucchiṣṭabhojanaṃ caiva divāsvāpaṃ ca varjayet| chātraghapāduka gandhāṃśca tathā mālyānulepanam||

जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत। परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथाञ्जनम।।

jalakeliṃ nṛtyagītavādyaṃ tu parivarjayet| parivādaṃ copatāpaṃ vipralāpaṃ tathāñjanam||

पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत। अभिवादनशीलः स्याद वृद्धेषु च यथाक्रमम।।

pāṣaṇḍa janasaṃyogaṃ śūdrasaṃgaṃ ca varjayet| abhivādanaśīlaḥ syād vṛddheṣu ca yathākramam||

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः। आध्यात्मिका दिदुःखानि निवारयति यो गुरुः।।

jñānavṛddhāstapovṛddhā vayovṛddhā iti trayaḥ| ādhyātmikā diduḥkhāni nivārayati yo guruḥ||

वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत। असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने।।

vedaśāstropadeśena taṃ pūrvamabhivādayet| asāvahamiti brūyāddijo vai hyabhivādane||

नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षघत्रियाद्याः कथञ्चन। नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम।।

nābhivādyāśca vipreṇa kṣaghatriyādyāḥ kathañcana| nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kṛtanghaṃ grāmayājakam||

स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत। पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षघत्रजीविनम।।

stenaṃ ca kitavaṃ caiva kadācinnābhivādayet| pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ tathā nakṣaghatrajīvinam||

तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत। उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा।।

tathā pātakinaṃ caiva kadācinnābhivādayet| unmattaṃ ca śaṭhaṃ dhūrttaṃ dhāvantamaśuciṃ tathā||

अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत। विवादशीलिनं चञ्जं वमन्तं जलमध्यगम।।

abhyaktaśirasaṃ caiva japantaṃ nābhivādayet| vivādaśīlinaṃ cañjaṃ vamantaṃ jalamadhyagam||

भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत। भर्तृन्घीं पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम।।

bhikṣānnadhāriṇaṃ caiva śayānaṃ nābhivādayet| bhartṛnghīṃ puṣpiṇīṃ jārāṃ sūtikāṃ garbhapātinīm||

कृतन्घीं च तथा चण्डीं कदाचिन्नाभिवादयेत। सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि।।

kṛtanghīṃ ca tathā caṇḍīṃ kadācinnābhivādayet| sabhāyāṃ yajñaśālāyāṃ devatāyataneṣvapi||

प्रत्येकं तु नमस्कारो हॄन्ति पुण्यं पुराकृतम। श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा।।

pratyekaṃ tu namaskāro hṝnti puṇyaṃ purākṛtam| śrāddhaṃ vrataṃ tathā dānaṃ devatābhyārcanaṃ tathā||

यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत। कृते ऽभिवादने यस्तु न कुर्या त्प्रतिवादनम।।

yajñaṃ ca tarpaṇaṃ caiva kurvantaṃ nābhivādayet| kṛte 'bhivādane yastu na kuryā tprativādanam||

नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः। प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा।।

nābhivādyaḥ sa vijñeyo yayā śūdrastathaiva saḥ| prakṣālya pādāvācamya gurorabhimukhaḥ sadā||

तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः। अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा।।

tasya pādau ca saṃgṛhya adhīyīta vicakṣaṇaḥ| aṣṭakāsu caturdaśyāṃ pratipatparvaṇostathā||

महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने। भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च।।

mahābharaṇyāṃ vipredraṃ śravaṇadvādaśīdine| bhādrapadāparapakṣe dvitīyāyāṃ tathaiva ca||

माघस्य शुक्लसत्पम्यां नवम्यामाश्रिनस्य च। परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते।।

māghasya śuklasatpamyāṃ navamyāmāśrinasya ca| pariveṣaṃ gate sūrye śrotriye gṛhamāgate||

बन्धिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा। संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे।।

bandhite brahmaṇe caiva pravṛddhakalahe tathā| saṃdhyāyāṃ garjite meghe hyakāle parivarṣaṇe||

उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रे ऽवमानिते। मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि।।

ulkāśaniprapāte ca tathā vipre 'vamānite| manvādiṣu ca devarṣe yugādiṣu caturṣvapi||

नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः। तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रघयोदशी।।

nādhīyīta dvijaḥ kaścitsarvakarmaphalotsukaḥ| tṛtīyā prādhave śuklā bhādre kṛṣṇā traghayodaśī||

कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पञ्चदशी तिथिः। एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः।।

kārttike navamī śuddhā māghe pañcadaśī tithiḥ| etā yugādyāḥ kathitā dattasyākṣayakārikāḥ||

मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः। अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता।।

manvādīṃśca pravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ| akṣayukchuklanavamī kārtike dvādaśī sitā||

तृतीया चैघत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च। आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सत्पमी।।

tṛtīyā caighatramāsasya tathā bhādrapadasya ca| āṣāḍhaśukladaśamī sitā māghasya satpamī||

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा। फआल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता।।

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇamā| phaālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā||

कार्तिकी फआल्गुनी चैघत्रीं ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता। मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः।।

kārtikī phaālgunī caighatrīṃ jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā| manvādayaḥ samākhyātā dattasyākṣayakārikāḥ||

द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु। श्राद्धे निमन्त्रिते चैवग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः।।

dvijaiḥ śraddhaṃ cakarttavyaṃ manvādiṣu yugādiṣu| śrāddhe nimantrite caivagrahaṇe candrasūryayoḥ||

अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने। गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचना।।

ayanadvitaye caiva tathā bhūkaṃpane mune| galagrahe durddine ca nādhīyīta kadācanā||

एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद। अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम।।

evamādiṣu sarveṣu anadhyāyeṣu nārada| adhīyatāṃ sumūḍhānāṃprajāṃprajñāṃyaśaḥ śriyam||

आयुष्यं बलमारोग्यं निकृन्तति यमः स्वयम। अनध्याये तु यो ऽधीते तं विद्याद्व्रह्मघातकम।।

āyuṣyaṃ balamārogyaṃ nikṛntati yamaḥ svayam| anadhyāye tu yo 'dhīte taṃ vidyādvrahmaghātakam||

न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत। कुण्डगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद।।

na taṃ saṃbhāṣayedviprana tena saha saṃvaset| kuṇḍagolakayoḥ kecijjaḍādīnāṃ ca nārada||

वदन्ति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन। अनधीत्य तु यो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम।।

vadanti copanayanaṃ tatputrādiṣu kecana| anadhītya tu yo vedamanyatra kurute śramam||

शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियो ऽतिथिः। अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते।।

śūdratulyaḥ sa vijñeyo narakasya priyo 'tithiḥ| anadhītaśrutirvipra ācāra pratipadyate||

नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम।।

nācāraphalamānpoti yathā śūdrastathaiva saḥ| nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yaccānyatkarma vaidikam||

अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम। शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः।।

anadhītasya viprasya sarvaṃ bhavati niṣphalam| śabdabrahmamayo viṣṇurvedaḥ sākṣāddhāri smṛkataḥ||

वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवान्पुयात।।

vedādhyāyī tato vipraḥ sarvānkāmānavānpuyāt||

वेदग्रहणपर्यन्तं शुश्रूषानियतो गुरोः। अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम।।

vedagrahaṇaparyantaṃ śuśrūṣāniyato guroḥ| anujñātastatastena kuryādagniparigraham||

वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः। अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम।।

vedāśca dharmaśāstrāṇi vedāṅgānyapi ca dvijaḥ| adhītya gurave dattvā dakṣiṇāṃ saṃviśedvṛham||

रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम। द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम।।

rupalāvaṇyasaṃpannāṃ saguṇāṃ sukulodbhavām| dvijaḥ samudvahetkanyāṃ suśīlāṃ dharma cāriṇīm||

मातृतः पञ्चमीं धीमान्पिततः सत्पमीं तथा। द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः।।

mātṛtaḥ pañcamīṃ dhīmānpitataḥ satpamīṃ tathā| dvijaḥ samudvahetkanyathā gurutalparāḥ||

रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम। अतिकेशामकेशामकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः।।

rogiṇīṃ caiva vṛttākṣīṃ sarogakulasaṃbhavām| atikeśāmakeśāmakeśāṃ ca vācālāṃ nodvahedvudhaḥ||

कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम। न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद बुधः।।

kopānāṃ vāmanāṃ caiva dīrghadehāṃ virupiṇīm| nyānādhikāṅgīmunmattāṃ piśunāṃ nodvahed budhaḥ||

स्थूलगुल्फआं दीर्घजङ्घां तथैव पुरुषाकृतिम। श्मश्रुव्यञ्जनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च।।

sthūlagulphaāṃ dīrghajaṅghāṃ tathaiva puruṣākṛtim| śmaśruvyañjanasaṃyuktāṃ kubjāṃ caivādvahenna ca||

वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम। विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः।।

vṛthāhāsyamukhīṃ caiva sadānyagṛha vāsinīm| vivādaśīlāṃ bhramitāṃ niṣṭhurāṃ nodvahedrudhaḥ||

बह्वशिनीं स्थीलदन्तां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम। अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः।।

bahvaśinīṃ sthīladantāṃ sthūloṣṭhīṃ ghurghurasvanām| atikṛṣṇāṃ raktavarṇāṃ dhūrtāṃ naivodvahe dvudhaḥ||

सदा रोदनशीलां च पाण्डुराभां च कुत्सिताम। तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत।।

sadā rodanaśīlāṃ ca pāṇḍurābhāṃ ca kutsitām| tāsaśvāsādisaṃyuktāṃ nidrāśīlāṃ ca nodvahet||

अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम। परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः।।

anarthabhāṣiṇīṃ caiva lokadveṣa parāyaṇām| parāpavādaniratāṃ taskārāṃ nodvahedvudhaḥ||

दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम। गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः।।

dīrghanāsāṃ ca kitavāṃ tanūruhavibhūṣigatām| garvitāṃ bakavṛttiṃ ca sarvathā nodvahedvudhaḥ||

बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि। प्रगल्भां वागुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत।।

bālabhāvādavijñātasvabhāvāmudvahedyadi| pragalbhāṃ vāguṇāṃ jñātvā sarvathā tāṃ parityajet||

भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत। परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत।।

bharttṛputreṣu yā nārī sarvadā niṣṭhurā bhavet| parānukūlinī yā ca sarvathā tāṃ parityajet||

विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम। पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः।।

vivāhāścāṣṭadhā jñeyā brāhmādyā munisattama| pūrvaḥ pūrvo varo jñeyaḥ pūrvābhāve paraḥ paraḥ||

ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः। गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः।।

brāhno daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ| gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo mataḥ||

ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः। दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते।।

brāhmeṇa ca vivāhena vaivāhyo vai dvijottamaḥ| daivenāpyathavā vipra kecidārṣaṃ pracakṣate||

प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पञ्चज गर्हिताः। अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः।।

prājāpatyādayo vipra vivāhāḥ pañcaja garhitāḥ| abhāveṣu tu pūrveṣāṃ kuryādeva parānbudhaḥ||

यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत। सुवर्णकुण्डले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा।।

yajñopavītadvitayaṃ sottarīyaṃ ca dhārayet| suvarṇakuṇḍale caiva dhautavastradvayaṃ tathā||

अनुलेपनलित्पाङ्गः कृत्तकेशनखः शुचिः। धारयेद्वैणवं दण्डं सोदकं च कमण्डलुम।।

anulepanalitpāṅgaḥ kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ| dhārayedvaiṇavaṃ daṇḍaṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum||

उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ। धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगन्धं प्रियदर्शनः।।

uṣṇīṣamamalaṃ chatraṃ pāduke cāpyupānahau| dhārayetpuṣpamālye ca sugandhaṃ priyadarśanaḥ||

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत। परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत।।

nityaṃ svādhyāyaśīlaḥ syādyathācāraṃ samācaret| parānnaṃ naiva bhuñjīta paravādaṃ ca varjayet||

पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत। न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः।।

pādena nākrametpādamucchiṣṭaṃ naiva laṅghayet| na saṃhatābhyāṃ hastābhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ||

पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः। देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु।।

pūjyaṃ devālayaṃ caiva nāpasavyaṃ vrajeddijaḥ| devārcācamanasnānavrataśrāddhakriyādiṣu||

न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा। नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत।।

na bhavenmuktakeśaśca naikavastradharastathā| nāroheduṣṭrayānaṃ ca śuṣkavādaṃ ca varjayet||

अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत। नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान।।

anya striyaṃ na gacchecca paiśunyaṃ parivarjayet| nāpasavyaṃ vrajedvipra goścatthānalaparvatān||

चतुष्पथं चैत्यवृक्षरं देवखातं नृपं तथा। असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत।।

catuṣpathaṃ caityavṛkṣarṃ devakhātaṃ nṛpaṃ tathā| asūyāṃ matsaratvaṃ ca divāsvāpaṃ ca varjayet||

न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत। स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत।।

na vadetparapāpāni svapuṇyaṃ na prakāśayet| svakaṃ nāma svanakṣatraṃ mānaṃ caivātigopayet||

न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं शृणुयात्तथा। आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत।।

na durjanaiḥ saha vase nnāśāstraṃ śṛṇuyāttathā| āsavadyūtagīteṣu dvijastu na rartiṃ caret||

आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा। सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत।।

ārdrāsthi ca tathocchiṣṭaṃ śūdraṃ ca patitaṃ tathā| sarpaṃ ca bhaṣaṇaṃ spṛṣṭvā sacailaṃ snānamācaret||

चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चाण्डालमेव च। स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत।।

citiṃ ca citikāṣṭaṃ ca yūpaṃ cāṇḍālameva ca| spṛṣṭvā devalakaṃ caiva savāsā jalamāviśet||

दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस त्रकटोदकम। अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत।।

dīpakhaṭvātanucchāyākeśavas trakaṭodakam| ajāmārjaṃnimārjārareṇurddaivaṃ śubhaṃ haret||

शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम। वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत।।

śūrppavātaṃ pretadhūmaṃ tathā śūdrānnabhojanam| vṛṣalīpatisaṅgaṃ ca dūrataḥ parivarjayet||

असच्छार्स्त्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः। तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत।।

asacchārstrārthamananaṃ khādanaṃ nakhakeśayoḥ| tathaiva nagnaśayanaṃ sarvadā parivarjayet||

शिरोभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत। तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत।।

śirobhyaṅgāvaśiṣṭena tailenāṅgaṃ na lepayet| tāṃbūlamaśuciṃ nādyāttathā suptaṃ na bodhayet||

नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः। न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम।।

nāśuddho 'gniṃ paricaretpūjayedgurudevatāḥ| na vāmahastenaikena pibedvakreṇa vā jalam||

न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर। न निन्देद्योगिनो विप्रान्व्रतिनो ऽपि यतींस्तथा।।

na cākramedgurośchāyāṃ tadājñāṃ ca munīśvara| na nindedyogino viprānvratino 'pi yatīṃstathā||

परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः। दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि।।

parasparasya marmāṇi na kadāpi vadeddvijaḥ| darśe ca paurṇamāsyāṃ ca yāgaṃ kuryādyathāvidhi||

उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः। उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः।।

upasanaṃ ca hotavyaṃ sāyaṃ prātardvijātibhiḥ| upāsanaparityāgī surāpītyucyate budhaiḥ||

अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि। दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः।।

ayane viṣuve caiva yugādiṣu caturṣvapi| darśe ca pretapakṣe ca śrāddhaṃ kuryādgṛhī dvijaḥ||

मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद। नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत।।

manvādiṣu mṛdāhe ca aṣṭakāsu ca nārada| nāvadhānye samāyāte gṛhī śrāddhaṃ samācaret||

श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चन्द्रसूर्योः। पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत।।

śrotriye gṛhamāyāte grahaṇe candrasūryoḥ| puṇyakṣetreṣu tīrtheṣu gṛhī śrāddhaṃ samācaret||

यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम। वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुण्ड्रं विना कृतम।।

yajño dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam| vṛthā bhavati tatsarvamūrddhapuṇḍraṃ vinā kṛtam||

उर्द्धपुण्ड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छन्ति केचन। वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयो ऽर्थिभिर्द्विजैः।।

urddhapuṇḍraṃ ca tulasīṃ śrāddhe necchanti kecana| vṛthācāraḥ parityājyastasmācchreyo 'rthibhirdvijaiḥ||

इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः। कार्या द्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः।।

ityevamādayo dharmāḥ smṛtimārgapracoditāḥ| kāryā dvijātibhiḥ samyaksarvakarmaphalapradāḥ||

सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति। विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम।।

sadā cāraparā ye tu teṣāṃ viṣṇuḥ prasīdati| viṣṇau prasannatāṃ yāte kimasādhyaṃ dvijottama||

गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि मुनिसत्तम। यद्रूतां सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः।।

gṛhasthasya sadācāraṃ vakṣyāmi munisattama| yadrūtāṃ sarvapāpāni naśyantyeva na saṃśayaḥ||

ब्राह्ने मुहूर्ते चोत्थाय पुरुषार्थाविरोधिनीम। वृत्तिं संचिन्तयेद्विप्र कृतकेशप्रसाधनः।।

brāhne muhūrte cotthāya puruṣārthāvirodhinīm| vṛttiṃ saṃcintayedvipra kṛtakeśaprasādhanaḥ||

दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः। कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः।।

divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaḍmukhaḥ| kuryānmūtrapurīṣe tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ||

शिरः प्रावृत्य वस्त्रेण ह्यन्तर्द्धाय तृणैर्महीम। वहन्काष्टं करेणैकं तावन्मौनी भवेद्द्विजः।।

śiraḥ prāvṛtya vastreṇa hyantarddhāya tṛṇairmahīm| vahankāṣṭaṃ kareṇaikaṃ tāvanmaunī bhaveddvijaḥ||

पथि गोष्टे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ। तथा वृक्षस्य च्छायायां कान्तारे वह्निसन्निधौ।।

pathi goṣṭe nadītīre taḍāgagṛhasannidhau| tathā vṛkṣasya cchāyāyāṃ kāntāre vahnisannidhau||

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे। ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम।।

devālaye tathodyāne kṛṣṭabhūmau catuṣpathe| brāhmaṇānāṃ samīpe ca tathā goguruyoṣitām||

तुषाङ्गारकपालेषु जलमध्ये तथैव च। एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत।।

tuṣāṅgārakapāleṣu jalamadhye tathaiva ca| evamādiṣu deśeṣu malamūtraṃ na kārayet||

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः। शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम।।

śauce yatnaḥ sadā kāryaḥ śaucamūlo dvijaḥ smṛtaḥ| śaucācāravihīnasya samastaṃ karma niṣphalam||

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं ब्राह्ममाभ्यान्तरं तथा। मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम।।

śaucaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ brāhmamābhyāntaraṃ tathā| mṛjjalābhyāṃ bahiḥ śuddhirbhāvaśuddhistathāntaram||

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत।. न मूषकादिखनितां फआलोत्कृष्टां तथैव च।।

gṛhītaśiśraścotthāya śaucārthaṃ mṛdamāharet|. na mūṣakādikhanitāṃ phaālotkṛṣṭāṃ tathaiva ca||

वापीकूपतडागेभ्यो नाहरेदपि मृत्तिकाम। शौचं कुर्यात्प्रयत्नेन समादाय शुभां मृदम।।

vāpīkūpataḍāgebhyo nāharedapi mṛttikām| śaucaṃ kuryātprayatnena samādāya śubhāṃ mṛdam||

लिङ्गे मृदेका दातव्या तिस्रो वा मेढ्रयोर्द्वयोः। एतन्मूत्रमुत्सर्गे शौचमाहूर्मनीषिणः।।

liṅge mṛdekā dātavyā tisro vā meḍhrayordvayoḥ| etanmūtramutsarge śaucamāhūrmanīṣiṇaḥ||

एका लिङ्गे गुदे पञ्च दश वामे तथोभयोः। सत्प तिस्रः प्रदातव्याः पादयोर्मृत्तिकाः पृथक।।

ekā liṅge gude pañca daśa vāme tathobhayoḥ| satpa tisraḥ pradātavyāḥ pādayormṛttikāḥ pṛthak||

एतच्छौचं विडुत्सर्गे गन्धलेपापनुत्तये। एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम।।

etacchaucaṃ viḍutsarge gandhalepāpanuttaye| etacchaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇām||

त्रिगुणां तु वनस्थानां यतीनां तच्चर्गुणम। स्वस्थाने पूर्णशौचं स्यात्पथ्यर्द्धं मुनिसत्तम।।

triguṇāṃ tu vanasthānāṃ yatīnāṃ taccarguṇam| svasthāne pūrṇaśaucaṃ syātpathyarddhaṃ munisattama||

आतुरे नियमो नास्ति महापदि तथैव च। गन्धलेपक्षयकरं शौर्चं कुर्याद्विचक्षणः।।

āture niyamo nāsti mahāpadi tathaiva ca| gandhalepakṣayakaraṃ śaurcaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ||

स्त्रीणामनुपनीतानां गन्धलेपक्षयावधि। व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते।।

strīṇāmanupanītānāṃ gandhalepakṣayāvadhi| vratasthānāṃ tu sarveṣāṃ yativacchaucamiṣyate||

विधवानां च विर्पेन्द्र एतदेव निगद्यते। एवं शौचं तु निर्वर्त्य पश्चाद्वै सुसमाहितः।।

vidhavānāṃ ca virpendra etadeva nigadyate| evaṃ śaucaṃ tu nirvartya paścādvai susamāhitaḥ||

प्रागास्य उदगास्यो वाप्याचामेत्प्रयर्तेन्द्रियः। त्रिश्चतुर्धा पिबेदापो गन्धफेनादिवर्जिताः।।

prāgāsya udagāsyo vāpyācāmetprayartendriyaḥ| triścaturdhā pibedāpo gandhaphenādivarjitāḥ||

द्विर्मार्जयेत्कपोलं च तलेनोष्ठौ च सत्तम। तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन नासारन्ध्रद्वयं स्पृशेत।।

dvirmārjayetkapolaṃ ca talenoṣṭhau ca sattama| tarjanyaṅguṣṭhayogena nāsārandhradvayaṃ spṛśet||

अगुंष्टानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे यथाक्रमम। कनिष्टाङ्गुष्टयोगेन नाभिदेशे स्पृशेद्द्विजः।।

aguṃṣṭānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥ śrotre yathākramam| kaniṣṭāṅguṣṭayogena nābhideśe spṛśeddvijaḥ||

तलेनोरःस्थलं चैव अङ्गुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत। तलेन चाङ्गुलाग्रैर्वा स्पृशेदंसौ विचक्षणः।।

talenoraḥsthalaṃ caiva aṅgulyagraiḥ śiraḥ spṛśet| talena cāṅgulāgrairvā spṛśedaṃsau vicakṣaṇaḥ||

एवमाचम्य विप्रेद्र शुद्धिमान्पोत्यनुत्तमाम। दन्तकाष्टं ततः खादेत्सत्वचं शस्तवृक्षजम।।

evamācamya vipredra śuddhimānpotyanuttamām| dantakāṣṭaṃ tataḥ khādetsatvacaṃ śastavṛkṣajam||

बिल्वासनापामार्गणां निम्बान्मार्कादिशाखिनाम। प्रक्षाल्य वारिणा चैव मन्त्रेणाप्यभिमन्त्रितम।।

bilvāsanāpāmārgaṇāṃ nimbānmārkādiśākhinām| prakṣālya vāriṇā caiva mantreṇāpyabhimantritam||

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च। ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते।।

āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca| brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dhehi vanaspate||

कनिष्टाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशाङ्गुलम। नवाङ्गुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टाङ्गुलोन्मितम।।

kaniṣṭāgrasamaṃ sthaulye vipraḥ khādeddaśāṅgulam| navāṅgulaṃ kṣatriyaśca vaiśyaścāṣṭāṅgulonmitam||

शूद्रो वेदाङ्गुलमितं वनिता च मुनीश्वर। अलाभे दैतकाष्टानां गण्डूषैर्भानुसंमितैः।।

śūdro vedāṅgulamitaṃ vanitā ca munīśvara| alābhe daitakāṣṭānāṃ gaṇḍūṣairbhānusaṃmitaiḥ||

मुथशुद्धिर्विधीयेत तृणपत्रसमन्वितैः। करेणादाय वामेन संचर्वेद्वामदंष्ट्रया।।

muthaśuddhirvidhīyeta tṛṇapatrasamanvitaiḥ| kareṇādāya vāmena saṃcarvedvāmadaṃṣṭrayā||

द्विजान्संघर्ष्य गोदोहं ततः प्रक्षाल्य पाटयेत। जिह्वामुल्लिख्य ताभ्यां तु दलुभ्यां नियतेन्द्रियः।।

dvijānsaṃgharṣya godohaṃ tataḥ prakṣālya pāṭayet| jihvāmullikhya tābhyāṃ tu dalubhyāṃ niyatendriyaḥ||

प्रक्षाल्य प्रक्षिपेदू दूरे भूयश्चाचम्य पूर्ववत। ततः स्नानं प्रकुर्वीत नद्यादौ विमले जले।।

prakṣālya prakṣipedū dūre bhūyaścācamya pūrvavat| tataḥ snānaṃ prakurvīta nadyādau vimale jale||

तटं प्रक्षाल्य दर्भाश्च विन्यस्य प्रविशेज्जलम। प्रणम्य तत्र तीर्थानि आवाह्य रविमण्डलात।।

taṭaṃ prakṣālya darbhāśca vinyasya praviśejjalam| praṇamya tatra tīrthāni āvāhya ravimaṇḍalāt||

गन्धाद्यैर्मण्डलं कृत्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम। स्नायान्मन्त्रान्स्मरन्पुण्यांस्तीर्थानि च विरिञ्चिज।।

gandhādyairmaṇḍalaṃ kṛtvā dhyātvā devaṃ janārdanam| snāyānmantrānsmaranpuṇyāṃstīrthāni ca viriñcija||

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिंधुकावेरि जले ऽस्मिन्सन्निधिं कुरु।।

gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati| narmade siṃdhukāveri jale 'sminsannidhiṃ kuru||

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा। आगच्छन्तु महाभागाः स्नानकाले सदा मम।।

puṣkarādyāni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritastathā| āgacchantu mahābhāgāḥ snānakāle sadā mama||

अयोध्या मथुरा माया काशीं काञ्ची ह्यवन्तिका। पुरी द्वारावती ज्ञेया सत्पैता मोक्षदायिकाः।।

ayodhyā mathurā māyā kāśīṃ kāñcī hyavantikā| purī dvārāvatī jñeyā satpaitā mokṣadāyikāḥ||

ततो ऽधमर्षण जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः। स्नानाङ्गं तर्पणं कृत्वाचम्यार्ध्यं भानवेरऽपयेत।।

tato 'dhamarṣaṇa japtvā yatāsurvārisaṃplutaḥ| snānāṅgaṃ tarpaṇaṃ kṛtvācamyārdhyaṃ bhānaver'payet||

ततो ध्यात्वा विवस्वन्तं जलान्निर्गत्य नारद। परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च।।

tato dhyātvā vivasvantaṃ jalānnirgatya nārada| paridhāyāhataṃ dhautaṃ dvitīyaṃ parivīya ca||

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत। ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज।।

kuśāsane samāviśya saṃdhyākarma samārabhet| īśānābhimukho vipra gāyatryācamya vai dvija||

ऋतमित्यभिमन्त्र्यार्थ पुनरेवामेद बुधः। ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च।।

ṛtamityabhimantryārtha punarevāmed budhaḥ| tatastu vāriṇātmānaṃ veṣṭayitvā samukṣya ca||

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छन्दः सुरान्स्मरन। भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सत्पभिः प्रोक्ष्य मस्तकम।।

saṃkalpya praṇavānte tu ṛṣicchandaḥ surānsmaran| bhūrādibhirvyāhṛtibhiḥ satpabhiḥ prokṣya mastakam||

न्यासं समाचरेन्मन्त्री पृथगेव कराङ्गयोः। विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत।।

nyāsaṃ samācarenmantrī pṛthageva karāṅgayoḥ| vinyasya hṛdaye tāraṃ bhūḥ śirasyatha vinyaset||

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवो ऽक्षिषु। भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत।।

bhuvaḥ śikhāyāṃ svaścaiva kavaye bhūrbhuvo 'kṣiṣu| bhūrbhuvaḥ svastathātrāstraṃ dikṣu tālatrayaṃ nyaset||

तत आवाहयेत्संध्यां प्रातः कोकनस्थिताम। आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि।।

tata āvāhayetsaṃdhyāṃ prātaḥ kokanasthitām| āgaccha varade devi tryakṣare brahmavādini||

गायत्रि च्छन्दसां मातर्ब्रह्मयोने नमो ऽस्तु ते। मध्याह्ने वृषभारुढां शुक्लांबरसमावृताम।।

gāyatri cchandasāṃ mātarbrahmayone namo 'stu te| madhyāhne vṛṣabhāruḍhāṃ śuklāṃbarasamāvṛtām||

सावित्रीं रुद्रयोनिं चावाहयेद्रुद्रवादिनीम। सायं तु गरुडारुढां पीतांबरसमावृत्ताम।।

sāvitrīṃ rudrayoniṃ cāvāhayedrudravādinīm| sāyaṃ tu garuḍāruḍhāṃ pītāṃbarasamāvṛttām||

सरस्वतीं विष्णुयोनिमाह्वयेद्विष्णुवादिनीम। तारं च व्याहृतीः सत्प त्रिपदां च समुच्चरन।।

sarasvatīṃ viṣṇuyonimāhvayedviṣṇuvādinīm| tāraṃ ca vyāhṛtīḥ satpa tripadāṃ ca samuccaran||

शिरः शिखां च संपूर्य कुभयित्वा विरेचयेत। वाममध्यात्परैर्वायुं क्रमेण प्राणसंयमे।।

śiraḥ śikhāṃ ca saṃpūrya kubhayitvā virecayet| vāmamadhyātparairvāyuṃ krameṇa prāṇasaṃyame||

द्विराचामेत्ततः पश्चात्प्रातः सूर्यश्चमेति च। आपः पुनन्तु मध्याह्ने सायमग्निश्चमेति च।।

dvirācāmettataḥ paścātprātaḥ sūryaścameti ca| āpaḥ punantu madhyāhne sāyamagniścameti ca||

आपो हिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं च ततश्चरेत। सुमुत्रिया न इत्युक्त्वा नासास्पृष्टजलेन च।।

āpo hiṣṭheti tisṛbhirmārjanaṃ ca tataścaret| sumutriyā na ityuktvā nāsāspṛṣṭajalena ca||

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदां शिरसि क्षिपेत। ऋतं च सत्यमेतेन कृत्वा चैवाधमर्षणम।।

dviṣadvargaṃ samutsārya drupadāṃ śirasi kṣipet| ṛtaṃ ca satyametena kṛtvā caivādhamarṣaṇam||

अन्तश्चरसि मन्त्रेण सकृदेव पिबेदपः। ततः सूर्याय विधिवद्गन्धं पुष्पं जलाञ्जलिम।।

antaścarasi mantreṇa sakṛdeva pibedapaḥ| tataḥ sūryāya vidhivadgandhaṃ puṣpaṃ jalāñjalim||

क्षिप्त्वोपतिष्ठेद्देवर्षे भास्करं स्वस्तिकाञ्जलिम। ऊर्द्धूबाहुरधोबाहुः क्रमात्कल्यादिके त्रिके।।

kṣiptvopatiṣṭheddevarṣe bhāskaraṃ svastikāñjalim| ūrddhūbāhuradhobāhuḥ kramātkalyādike trike||

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरित्येतत्त्रितयं जपेत। सौराञ्छैवान्वैष्णवांश्च मन्त्रानन्यांश्च नारद।।

uhutyaṃ citraṃ taccakṣurityetattritayaṃ japet| saurāñchaivānvaiṣṇavāṃśca mantrānanyāṃśca nārada||

तेजो ऽसि गायत्र्यसीति प्रार्थयेत्सवितुर्महः। ततो ऽङ्गानि त्रिरावर्त्य ध्यायेच्छक्तीस्तदात्मिकाः।।

tejo 'si gāyatryasīti prārthayetsaviturmahaḥ| tato 'ṅgāni trirāvartya dhyāyecchaktīstadātmikāḥ||

ब्रह्मणी चतुराननाक्षवलया कुम्भं करैः स्रुक्स्त्रवौ बिभ्राणा त्वरुणेन्दुकान्तिवदना ऋग्रूपिणी बालिका। हंसारोहणकेलिखण्खण्मणेर्बिबार्चिता भूषिता गायत्री परिभाविता भवतु नः संपत्समृद्ध्यै सदा।।

brahmaṇī caturānanākṣavalayā kumbhaṃ karaiḥ srukstravau bibhrāṇā tvaruṇendukāntivadanā ṛgrūpiṇī bālikā| haṃsārohaṇakelikhaṇkhaṇmaṇerbibārcitā bhūṣitā gāyatrī paribhāvitā bhavatu naḥ saṃpatsamṛddhyai sadā||

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना वैयाघ्नचर्मांबरा खट्वाङ्गत्रघिशिखाक्षसूत्रवलयाभीतिश्रियै चास्तु नः। विद्युद्दामजटाकलापविलसद्वार्लेदुमौलिर्मुदा सावित्री वृषवाहना सिततनुर्ध्येया यजूरूपिणी।।

rudrāṇī navayauvanā trinayanā vaiyāghnacarmāṃbarā khaṭvāṅgatraghiśikhākṣasūtravalayābhītiśriyai cāstu naḥ| vidyuddāmajaṭākalāpavilasadvārledumaulirmudā sāvitrī vṛṣavāhanā sitatanurdhyeyā yajūrūpiṇī||

ध्येया सा च सरस्वती भगवती पीतांबरालङ्कृता श्यामा श्यामतनुर्जरोपरिलसद्गात्राञ्चिता वैष्णवी। तार्क्ष्यस्था मणिनूपुराङ्गदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला हस्तालङ्कृतशङ्खचक्रसुगदापह्माश्रियै चास्तु नः।।

dhyeyā sā ca sarasvatī bhagavatī pītāṃbarālaṅkṛtā śyāmā śyāmatanurjaroparilasadgātrāñcitā vaiṣṇavī| tārkṣyasthā maṇinūpurāṅgadalasadgraiveyabhūṣojjvalā hastālaṅkṛtaśaṅkhacakrasugadāpahmāśriyai cāstu naḥ||

एवं ध्यात्वा जपेत्तिष्ठन्प्रातर्मध्याह्नके तथा। सायङ्काले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः।।

evaṃ dhyātvā japettiṣṭhanprātarmadhyāhnake tathā| sāyaṅkāle samāsīno bhaktyā tadgatamānasaḥ||

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम। त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवः स्वरुपक्रमाम।।

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām| tripadāṃ praṇavopetāṃ bhūrbhuvaḥ svarupakramām||

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः। गृहस्थस्य सत्तारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने।।

ṣaṭtāraḥ saṃpuṭo vāpi vratinaśca yaterjapaḥ| gṛhasthasya sattāraḥ syājjapya evaṃvidho mune||

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च। गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदञ्जलिद्रूयम।।

tato japtvā yathāśakti savitre vinivedya ca| gāyatryai ca savitre ca prakṣipedañjalidrūyam||

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मन्त्रतः। ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम।।

tato visṛjya tāṃ vipra uttare iti mantrataḥ| brahmaṇeśena hariṇānujñātā gaccha sādaram||

दिरभ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृताञ्जलिः। प्रातरादेः परं कर्म कुर्यादपि विधानतः।।

dirabhyo digdevatābhyaśca namaskṛtya kṛtāñjaliḥ| prātarādeḥ paraṃ karma kuryādapi vidhānataḥ||

प्रातर्मध्यन्दिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत। वानप्रस्थश्च देवर्षे स्नायात्र्निषवणं यतिः।।

prātarmadhyandine caiva gṛhasthaḥ snānamācaret| vānaprasthaśca devarṣe snāyātrniṣavaṇaṃ yatiḥ||

आतुराणां तु रोगद्यैः पान्थानां च सकृन्मतम। ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर।।

āturāṇāṃ tu rogadyaiḥ pānthānāṃ ca sakṛnmatam| brahmayajñaṃ tataḥ kuryāddarbhapāṇirmunīśvara||

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत। शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम।।

divoditāni karmāṇi pramādādakṛtāni cet| śarvaryāḥ prathame yāme tāni kuryādyathākramam||

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि। पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः।।

nopāste yo dvijaḥ saṃdhyāṃ dhūrtabuddhiranāpadi| pāṣaṇḍaḥ sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ||

यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारदः। परित्यजति तं विद्यान्महापातकिनां वरम।।

yastu saṃdhyādikarmāṇi kūṭayuktiviśāradaḥ| parityajati taṃ vidyānmahāpātakināṃ varam||

ये द्विजा अभिभाषन्ते त्यक्तसंध्यादिकर्मणः। ते यान्ति नरकान्घोरान्यावच्चन्द्रार्कतारकम।।

ye dvijā abhibhāṣante tyaktasaṃdhyādikarmaṇaḥ| te yānti narakānghorānyāvaccandrārkatārakam||

देवार्चनं ततः कुर्याद्वैश्वदेवं यथाविधि। तत्रात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैश्च प्रपूजयेत।।

devārcanaṃ tataḥ kuryādvaiśvadevaṃ yathāvidhi| tatrātyamatithiṃ samyagannādyaiśca prapūjayet||

वक्तव्या मधुरा वाणी तेष्वप्यभ्यागतेषु तु। जलान्नकन्दमूलैर्वा गृहदानेन चार्चयेत।।

vaktavyā madhurā vāṇī teṣvapyabhyāgateṣu tu| jalānnakandamūlairvā gṛhadānena cārcayet||

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहत्प्रतिनिवर्तिते। सतस्मैदुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति।।

atithiryasya bhagnāśo gṛhatpratinivartite| satasmaiduṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati||

अज्ञातगोत्रनामानमन्यग्रामादुपागतम। विपश्चितो ऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत।।

ajñātagotranāmānamanyagrāmādupāgatam| vipaścito 'tithiṃ prāhurviṣṇuvattaṃ prapūjayet||

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम। अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत।।

svagrāmavāsinaṃ tvekaṃ śrotriyaṃ viṣṇutatparam| annādyaiḥ pratyahaṃ viprapitṝnuddiśya tarpayet||

पञ्चयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः। कुर्यादहरहस्तस्मात्पञ्चयज्ञान्प्रयन्ततः।।

pañcayajñaparityāgī brahmāhetyucyate budhaiḥ| kuryādaharahastasmātpañcayajñānprayantataḥ||

देवयज्ञो भूतयज्ञः तितृयज्ञस्तथैव च। नृपज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते।।

devayajño bhūtayajñaḥ titṛyajñastathaiva ca| nṛpajño brahmayajñaśca pañcayajñānpracakṣate||

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः। द्विजानां भोज्यमश्री यात्पात्रं नैव परित्यजेत।।

bhṛtyamitrādisaṃyuktaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ| dvijānāṃ bhojyamaśrī yātpātraṃ naiva parityajet||

संस्थाप्य स्वासमे पादौ वस्त्रार्द्धं परिधाय च। मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापीत्युच्यते बुधैः।।

saṃsthāpya svāsame pādau vastrārddhaṃ paridhāya ca| mukhena vamitaṃ bhuktvā surāpītyucyate budhaiḥ||

खादितार्द्धं पुनः खादेन्मोदकांश्च फलानि च। प्रत्यक्षं लवणं चैव गोमांसशीति गद्यते।।

khāditārddhaṃ punaḥ khādenmodakāṃśca phalāni ca| pratyakṣaṃ lavaṇaṃ caiva gomāṃsaśīti gadyate||

अपोशाने वाचमने अद्यद्रव्येषु च द्विजः। शब्द न कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत।।

apośāne vācamane adyadravyeṣu ca dvijaḥ| śabda na kārayedviprastaṃ kurvannārakī bhavet||

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतो ऽन्नमसुत्सयनम। अमृतोपस्तरणमसि अपोशानं भुजेः पुरः।।

pathyamannaṃ prabhuñjīta vāgyato 'nnamasutsayanam| amṛtopastaraṇamasi apośānaṃ bhujeḥ puraḥ||

अमृतापिधानमसि भोज्यान्ते ऽपः सकृत्पिबेत। प्राणाद्या आहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनमाचरेत।।

amṛtāpidhānamasi bhojyānte 'paḥ sakṛtpibet| prāṇādyā āhutīrdattvācamya bhojanamācaret||

ततश्चाचम्य विप्रेन्द्र शास्त्रचिन्तापरो भवेत। रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनैः।।

tataścācamya viprendra śāstracintāparo bhavet| rātrāvapi yathāśakti śayanāsanabhojanaiḥ||

एवं गृही सदाचारं कुर्यात्प्रतिदिनं मुने। यदाऽचारपरित्यागी प्रायश्चित्ती तदा भवेत।।

evaṃ gṛhī sadācāraṃ kuryātpratidinaṃ mune| yadā'cāraparityāgī prāyaścittī tadā bhavet||

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा पालिताद्यैश्च सत्तम। पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा।।

dūṣitāṃ svatanuṃ dṛṣṭvā pālitādyaiśca sattama| putreṣu bhāryāṃ niḥkṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā||

भवेत्रिषवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः। अधः शायी ब्रह्मचारी पञ्चयज्ञपरायणः।।

bhavetriṣavaṇasnāyī nakhaśmaśrujaṭādharaḥ| adhaḥ śāyī brahmacārī pañcayajñaparāyaṇaḥ||

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतास्तथा। दयावान्सर्वभूतेषु नारायणपरायणः।।

phalamūlāśano nityaṃ svādhyāyaniratāstathā| dayāvānsarvabhūteṣu nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

वर्जये द्ग्रामजातानि पुष्पाणि च फलानि च। अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत न कुर्याद्रात्रिभोजनम।।

varjaye dgrāmajātāni puṣpāṇi ca phalāni ca| aṣṭau grāsāṃśca bhuñjīta na kuryādrātribhojanam||

अत्यन्तं वर्जयेत्तैलं वानप्रस्थसमाश्रमी। व्यवायं वर्जयेच्चैव निद्रालस्ये तथैव च।।

atyantaṃ varjayettailaṃ vānaprasthasamāśramī| vyavāyaṃ varjayeccaiva nidrālasye tathaiva ca||

शङ्खचक्रगदापाणिं नित्यं नारायणं स्मरेत। वानप्रस्थः प्रकुर्वीत तपश्चान्द्रायणादिकम।।

śaṅkhacakragadāpāṇiṃ nityaṃ nārāyaṇaṃ smaret| vānaprasthaḥ prakurvīta tapaścāndrāyaṇādikam||

सहेत शीततापादिवह्निं परिचरेत्सदा। यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु।।

saheta śītatāpādivahniṃ paricaretsadā| yadā manasi vairāgyaṃ jātaṃ sarveṣu vastuṣu||

तदैव संन्यसेद्विप्र पतितस्त्वन्यथा भवेत। वेदान्ताभ्यासनिरतः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।।

tadaiva saṃnyasedvipra patitastvanyathā bhavet| vedāntābhyāsanirataḥ śānto dānto jitendriyaḥ||

निर्द्वेद्वो निरहॄङ्कारो निर्ममः सर्वदा भवेत। शमादिगुणसंयुक्तः कामक्रोधविवर्जितः।।

nirdvedvo nirahṝṅkāro nirmamaḥ sarvadā bhavet| śamādiguṇasaṃyuktaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ||

नग्नो वा जीर्णकौपीनौ भवेन्मुण्डो यतिर्द्विजः। समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।।

nagno vā jīrṇakaupīnau bhavenmuṇḍo yatirdvijaḥ| samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ||

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा। भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादीभवेद्यतिः।।

ekarātraṃ vasedgrāme trirātraṃ nagare tathā| bhaikṣeṇa varttayennityaṃ naikānnādībhavedyatiḥ||

अनिन्दितद्विजगृहे व्यङ्गारे भुक्तिवर्जिते। विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः।।

aninditadvijagṛhe vyaṅgāre bhuktivarjite| vivādarahite caiva bhikṣārthaṃ paryaṭedyatiḥ||

भवेत्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः। जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेन्द्रियः।।

bhavetriṣavaṇasnāyī nārāyaṇaparāyaṇaḥ| japecca praṇavaṃ nityaṃ jitātmā vijitendriyaḥ||

एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः। न तस्य निष्कृतिर्द्दष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि।।

ekānnādī bhavedyastu kadācillaṃpaṭo yatiḥ| na tasya niṣkṛtirddaṣṭā prāyaścittāyutairapi||

लोभाद्यदि यतिर्विप्र तनुपोषपरो भवेत। स चण्डालसमो ज्ञेयो वर्णाश्रमविगर्हितः।।

lobhādyadi yatirvipra tanupoṣaparo bhavet| sa caṇḍālasamo jñeyo varṇāśramavigarhitaḥ||

आत्मानां चिन्तयेद्द्रेवं नारायणमनामयम। निर्द्वन्द्रं निर्ममंशान्तं मायातीतममत्सरम।।

ātmānāṃ cintayeddrevaṃ nārāyaṇamanāmayam| nirdvandraṃ nirmamaṃśāntaṃ māyātītamamatsaram||

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम। ज्ञानस्वरुपममलं परं ज्योतिः सनातनम।।

avyayaṃ paripūrṇaṃ ca sadānandaikavigraham| jñānasvarupamamalaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam||

अविकारमनाद्यन्तं जगच्चैतन्यकारणम। निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम।।

avikāramanādyantaṃ jagaccaitanyakāraṇam| nirguṇaṃ paramaṃ dhyāyedātmānaṃ parataḥ param||

पठेदुपनिषद्वाक्यं वेदान्तार्थांश्च चिन्तयेत। सहस्रशीर्षं देवं च सदा ध्यायेज्जितेन्द्रियः।।

paṭhedupaniṣadvākyaṃ vedāntārthāṃśca cintayet| sahasraśīrṣaṃ devaṃ ca sadā dhyāyejjitendriyaḥ||

एवं ध्यानपरो यस्तु यतिर्विगतमत्सरः। स याति परमानन्दं परं ज्योतिः सनातनम।।

evaṃ dhyānaparo yastu yatirvigatamatsaraḥ| sa yāti paramānandaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam||

इत्येवमाश्रमाचारान्यः करोति द्विजः क्रमात। स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचयति।।

ityevamāśramācārānyaḥ karoti dvijaḥ kramāt| sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocayati||

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः। नारायणपरा यान्ति तद्विष्णः परमं पदम।।

varṇāśramācāraratāḥ sarvapāpavivarjitāḥ| nārāyaṇaparā yānti tadviṣṇaḥ paramaṃ padam||

शृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम। यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः।।

śṛṇuṣva muniśārdūla śrāddhasya vidhimuttamam| yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ||

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत। अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमन्त्रयेत।।

kṣayāhapūrvadivase snātvā caikāśano bhavet| adhaḥ śāyī brahmacārī niśi viprānnimantrayet||

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यङ्गं तथैव च। रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत।।

dantadhāvanatāṃbūle tailābhyaṅgaṃ tathaiva ca| ratyoṣadhiparānnāni śrāddhakarttāvivarjayet||

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा। श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत।।

adhvānaṃ kalahaṃ krodhaṃ vyavāyaṃ ca dhuraṃ tathā| śrāddhakarttā ca bhoktā ca divāsvāpaṃ ca varjayet||

श्राद्धे निमन्त्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि। ब्रह्महत्यामवान्पोति नरकं चापि गच्छति।।

śrāddhe nimantrito yastu vyavāyaṃ kurute yadi| brahmahatyāmavānpoti narakaṃ cāpi gacchati||

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम। यथास्वाचारनिरतं प्रशान्तं सत्कुलोद्बगवम।।

śrāddhe niyojayedvipraṃ śrotriya viṣṇutatparam| yathāsvācāranirataṃ praśāntaṃ satkulodbagavam||

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम। त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम।।

rāgadveṣavihīnaṃ ca purāṇārthaviśāradam| trimadhutrisuparṇajñaṃ sarvabhūtadayāparam||

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम। वेदान्ततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम।।

devapūjārataṃ caiva smṛtitattvaviśāradam| vedāntatattvasaṃpannaṃ sarvalokahite ratam||

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम। परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा।।

kṛtajñaṃ guṇasaṃpannaṃ guruśuśrūṣaṇe ratam| paropadeśanirataṃ sacchāstrakathanaistathā||

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर। श्राद्धे वर्ज्यान्मवक्ष्यामि शृणु तान्मुसमाहितः।।

ete niyojitavyā vai śrāddhe viprā munīśvara| śrāddhe varjyānmavakṣyāmi śṛṇu tānmusamāhitaḥ||

न्पूनाङ्गश्चाधिकाङ्गश्च कदर्यो रोगितस्तथा। कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः।।

npūnāṅgaścādhikāṅgaśca kadaryo rogitastathā| kuṣṭī ca kunakhī caiva laṃbakarṇaḥ kṣatavrataḥ||

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः। कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः।।

nakṣatrapāṭhajīvī ca tathā ca śavadāhakaḥ| kuvādī parirvattā ca tathā devalakaḥ khalaḥ||

निन्दको ऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः। असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा।।

nindako 'marṣaṇo dhūrtastathaiva grāmayājakaḥ| asacchāstrābhinirataḥ parānnanigatastathā||

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च। कुण्डश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः।।

vṛṣalīsūti poṣṭā ca vṛṣalīpatireva ca| kuṇḍaśca golakaścaiva hyayājyānāṃ ca yājakaḥ||

दंभाचारो वृथामुण्डी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः। विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः।।

daṃbhācāro vṛthāmuṇḍī hyanyastrīdhanatatparaḥ| viṣṇubhaktivihīnaśca śivabhaktiparāḍmukhaḥ||

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा। स्मृतिविक्रयिणश्चैव मन्त्रविक्रयिणस्तथा।।

vedavikrayiṇaścaiva vratavikrayiṇastathā| smṛtivikrayiṇaścaiva mantravikrayiṇastathā||

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः। वेदनिन्दापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः।।

gāyakāḥ kāvyakarttāro bhiṣakchāstropajīvinaḥ| vedanindāparaścaiva grāmāpaṇyapradāhakaḥ||

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः। कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः।।

tathātikāmukaścaiva rasavikrayakārakaḥ| kūṭayuktirataścaiva śrāddhe varjyāḥ prayatnataḥ||

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिने ऽथवा। निमन्त्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।।

niṃmatrayīta pūrvedyustasminneva dine 'thavā| nimantrito bhavedvipro brahmacārī jitendriyaḥ||

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम। निमन्त्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेन्द्रियः।।

śrāddhe kṣaṇastu karttavyaḥ prasādaśceti sattama| nimantrayeddvijaṃ prājñaṃ darbhapāṇirjitendriyaḥ||

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च। श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते।।

tataḥ prātaḥ samutthāya prātaḥ kṛtyaṃ samāpya ca| śrāddhaṃ samācaredvidvānkāle kutapasaṃjñite||

दिवसस्याष्टमे काले यदा मन्दायते रविः। स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम।।

divasasyāṣṭame kāle yadā mandāyate raviḥ| sa kālaḥ kutapastatra pitṝṇāṃ dattamakṣayam||

अपराह्नः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा। तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः।।

aparāhnaḥ pitṝṇāṃ tu dattaḥ kālaḥ svayaṃbhuvā| tatkāla eva dātavyaṃ kavyaṃ tasmāddvijottamaiḥ||

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम। राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति।।

yatkāvyaṃ dīyate dvavyairakāle munisattama| rākṣasaṃ taddhi vijñeyaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭati||

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि। दाता नरकमान्पोति भोक्ता च नरकं व्रजेत।।

kāvyaṃ prattaṃ tu sāyāhne rākṣasaṃ tadbhavedapi| dātā narakamānpoti bhoktā ca narakaṃ vrajet||

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दण्डमितिर्भवेत। विद्धापराह्नि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता।।

kṣayāhasya tithairvipra yadi daṇḍamitirbhavet| viddhāparāhni kāyāṃ tu śrāddhaṃ kāryaṃ vijānatā||

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्नद्वये यदि। पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा।।

kṣayāhasya tithiryā tu hyaparāhnadvaye yadi| pūrvā kṣaye tu karttavyā vṛdvau kāryā tathottarā||

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरे ऽहनि। तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता।।

muhūrtta dvitaye pūrvadine syādapare 'hani| tithiḥ sāyāhnagā yatra parā kāvyasya viśrutā||

किञ्चित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति। नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर।।

kiñcitpūrvadine prāhurmuhūrttadvitaye sati| naitanmataṃ hi sarveṣāṃ kāvyadāne munīśvara||

निमन्त्रितेषौ विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम। प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्यो ऽनुज्ञां समाहरेत।।

nimantriteṣau vipreṣu militeṣu dvijottama| prāyaścittaviśuddhātmā tebhyo 'nujñāṃ samāharet||

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमन्त्रयेत।। उ उभौ च विश्वेदेवार्थं पिघत्रर्थं त्रीन्यथाविधि।।

śrāddhārthaṃ samanujñāto viprānbhūyo nimantrayet|| u ubhau ca viśvedevārthaṃ pighatrarthaṃ trīnyathāvidhi||

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमन्त्रयेत। श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मण्डलद्वयम।।

devatārthaṃ ca pitrarthamekaikaṃ vā nimantrayet| śrāddhārthaṃ samanujñātaḥ kārayenmaṇḍaladvayam||

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै। वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत।।

caturastraṃ brāhmaṇasya trikoṇaṃ kṣatriyasya vai| vaiśyasya vartulaṃ jñeyaṃ śūdrasyābhyābhyukṣaṇaṃ bhavet||

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च। आत्मानं वा नियुञ्जीत न विप्रं वेदवर्जितम।।

brāhmaṇānāmabhāve tu bhrātaraṃ putrameva ca| ātmānaṃ vā niyuñjīta na vipraṃ vedavarjitam||

प्रक्षाल्य विप्रपादांशअच ह्याचांनानुपवेश्य च। यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम।।

prakṣālya viprapādāṃśaaca hyācāṃnānupaveśya ca| yathāvadarcanaṃ kuryātsmarannārāyaṇaṃ prabhum||

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च। अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान।।

brāhmaṇānāṃ tu madhye ca dvāradeśe tathaiva ca| apahatā ityṛcā vai karttā tu vikirettilān||

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम। दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम।।

yavairdarbhaghaiśca viśveṣāṃ devānāmidamāsanam| dattveti bhūyo dadyacca daive kṣaṇapratīkṣaṇam||

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता। अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः।।

akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭī dvitīyāvāhane smṛtā| annadāne caturthī syāccheṣāḥ saṃpuddhayaḥ smṛtāḥ||

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम। तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः।।

āsādya pātradvitayaṃ darbhaśākhāsamanvitam| tatpātre secayettoyaṃ śannodevītyṛcā tataḥ||

यवोसीति ति यवान क्षित्प्वा गन्धपुष्पे च वाग्यतः। आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवाःस इत्यृचा।।

yavosīti ti yavān kṣitpvā gandhapuṣpe ca vāgyataḥ| āvāhayettato devānviśve devāḥsa ityṛcā||

या दिव्या इति मन्त्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः। गन्धैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः।।

yā divyā iti mantreṇa dadyādarghyaṃ samāhitaḥ| gandhaiśca patrapuṣpaiśca dhūpairdīpairyajettataḥ||

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा। तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम।।

devaiśca samanujñāto yajetpitṛgaṇāṃstathā| tilasaṃyuktadarbhaiśca dadyātteṣāṃ sadāsanam||

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः। शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलान्क्षघिपेत।।

pātrāṇyāsādayettrīṇi hyarghātha pūrvavaddvijaḥ| śannodevyā jalaṃ kṣiptvā tilosīti tilānkṣaghipet||

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः। या दिव्या इति मन्त्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत।।

uśanta ityṛcāvāhya pitṝnvipraḥ samāhitaḥ| yā divyā iti mantreṇa dadyādarghyaṃ ca pūrvavat||

गन्धैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैशअच सत्तम। वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत।।

gandhaiśca patrapuṣpaiśca dhūpairdīpaiśaaca sattama| vāsorbhibhūṣaṇaiśvaiva yathāvibhavamarcayet||

ततो ऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः। अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञां समाहरेत।।

tato 'nnāgraṃ samādāya ghṛtayuktaṃ vicakṣaṇaḥ| agnau kariṣya ityuktvā tebhyo 'nujñāṃ samāharet||

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने। कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च।।

karavai karavāṇīti cāpṛṣṭā brāhmaṇā mune| kuruṣva kriyatāṃ veti kurviti brūyureva ca||

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः। सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत।।

upāsanāgnimādhāya svagṛhyoktavidhānataḥ| sāmāya ca pitṛmate svadhā nama itīrayet||

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा। स्वाहान्तेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत।।

agnaye kavyavāhanāya svadhā nama itīha vā| svāhāntenāpi vā prājño juhuyātpitṛyajñavat||

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृत्पिरक्षया। अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते।।

ābhyāmevāhutibhyāṃ tu pitṝṇāṃ tṛtpirakṣayā| agnyabhāve tu viprasya pāṇau homo vidhīyate||

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज। नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थैते।।

yathācāraṃ prakurvīta pāṇāvagnau ca vā dvija| nahyagnirdūragaḥ kāryaḥ pārvaṇe samupasthaite||

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती। यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते।।

saṃdhāyāgniṃ tataḥ kāryaṃ kṛtvā taṃ visṛjetkṛtī| yadyāgnirdūrago vipra pārvaṇe samupasthite||

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः। क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि।।

bhrātṛbhiḥ kārayecchrāddhaṃ sāgnikairvidhivaddvijaiḥ| kṣayāhe caiva saṃprātpe svasyāgnirdūrago yadi||

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः। उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थैते।।

tathaiva bhrātarastatra laukikāgnāvapi sthitāḥ| upāsanāngau dūrasthe samīpebhrātari sthaite||

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी। उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छन्ति वै द्विजाः।।

yadyagnau juhuyādvāpi pāṇau vā sa hi pātakī| upāsanāgnā dūrasthe kecidicchanti vai dvijāḥ||

तच्छष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम। भक्ष्यैर्भोज्यैशअच लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत।।

tacchaṣa viprapātreṣu vikiretsaṃsmaranharim| bhakṣyairbhojyaiśaaca lehyaiśca svādyairviprānprapūjayat||

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः। आगच्छन्तु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः।।

annatyāgaṃ tataḥ kuryyādubhayatra samāhitaḥ| āgacchantu mahābhāgāviśvedevā mahābalāḥ||

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवन्तु ते। इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै।।

ye yatra vihitāḥ śrāddhe sāvadhānāṃ bhavantu te| iti saṃprārthayeddevānye devāsa ṛcā nu vai||

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन। अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीत्पतेजसाम।।

tathāsaṃprārthayadviprānye ca heti ṛcā pitṝn| amūrtānāṃ mūrtānāṃ ca pitṝṇāṃ dītpatejasām||

नमस्यामि सदा तेषां ध्वानिनां योगचजक्षुषाम। एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः।।

namasyāmi sadā teṣāṃ dhvānināṃ yogacajakṣuṣām| evaṃ pitṝnnamaskṛtya nārāyaṇa parāyaṇaḥ||

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत। ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः।।

dattaṃ haviśca tatkarṇa viṣṇave vinivedayet| tataste brāhmaṇāḥ sarve bhuñjīranvāgyatā dvijāḥ||

हसतो वदते को ऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः। यथआचार प्रदेयं च मधुनांसादिकं तथा।।

hasato vadate ko 'pi rākṣaghasaṃ tadbhaveddhaviḥ| yathaācāra pradeyaṃ ca madhunāṃsādikaṃ tathā||

पाकादिं च प्रशंसेरन वाग्यता धृतभघाजनाः। यदि पात्रं त्यजेत्को ऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः।।

pākādiṃ ca praśaṃseran vāgyatā dhṛtabhaghājanāḥ| yadi pātraṃ tyajetko 'pi brāhmaṇaḥ śrāddhayojitaḥ||

श्राद्धहॄन्ता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते। भञ्जानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि।।

śrāddhahṝntā sa vijñeyo narakāyopapadyate| bhañjāneṣu ca vipreṣu hyanyonyaṃ saṃspuśedyadi||

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत। भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः।।

tadannamatyajanbhuktvā gāyatryaṣṭaśataṃ japet| bhujyamāneṣu vipreṣu karttā śraddhāparāyaṇaḥ||

स्मरेन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम। रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः।।

smarennārāyaṇaṃ devamanantamaparājitam| rakṣoghnānvaiṣṇavāṃścaiva paitṛkāṃścaviśeṣataḥ||

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा। त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च।।

japecca pauruṣaṃ sūktaṃ nāciketatrayaṃ tathā| trimadhu trisuparṇaṃ ca pāvamānaṃ yajūṃṣi ca||

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा। इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि।।

sāmānyapitathoktāni vadetpuṇyapradāṃ stathā| itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi caiva hi||

भुञ्जीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज। ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा।।

bhuñjīranbrahmaṇā yāvattāvadetāñjapeddvija| brāhmaṇeṣu ca bhukteṣu vikiraṃ vikṣipettathā||

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत। स्वयं च पादौ प्रक्षघाल्य सम्यगाचम्य नारद।।

śeṣamannaṃ vadeccaiva madhusūktaṃ ca vai japet| svayaṃ ca pādau prakṣaghālya samyagācamya nārada||

आचान्तेषु च विप्रेषु पिण्डं निर्वापयेत्ततः। स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च।।

ācānteṣu ca vipreṣu piṇḍaṃ nirvāpayettataḥ| svastivā canakaṃ kuryādakṣayyodakameva ca||

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम। अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः।।

dattvā samāhitaḥ kuryāttathā viprābhivādanam| acālayitvā pātraṃ tu svasti kurvanti ye dvijāḥ||

वत्सरं पितरस्तेषां भवन्त्युच्छिष्टभोजिनः। दातारो नो ऽभिवर्द्धन्तामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः।।

vatsaraṃ pitarasteṣāṃ bhavantyucchiṣṭabhojinaḥ| dātāro no 'bhivarddhantāmityādyaiḥ smṛtibhāṣitaiḥ||

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः। दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गन्धसंयुतम।।

āśīrvaco labhettebhyo namaskāraṃ carettataḥ| dadyācca dakṣiṇāṃ śaktyā tāṃbūlaṃ gandhasaṃyutam||

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत। वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत।।

nyubjapātramathānīya svadhākāramudīrayet| vājevāje iti ṛcā pitṝndevānvisarjayet||

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत। तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत।।

bhoktā ca śrāddhakṛttasyāṃ rajanyāṃ maithunaṃ tyajet| tathā svādhyāyamadhvānaṃ prayatnena parityajet||

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा। आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्तृश्यभार्यकः।।

adhvagaścāturaścaiva vihīnaśca dhanaistathā| āmaśrāddhaṃ prakurvīta hemnā vāstṛśyabhāryakaḥ||

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत। पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः।।

dravyābhāve dvijābhāve hyannamātraṃ ca pācayet| paitṛkena tu sūktena homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ||

अत्यन्त हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम। स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम।।

atyanta havyaśūnyaścaitsvaśaktyā tu tṛṇaṃ gavām| snātvā ca vidhivadvipra kuryādvā tilataparṇam||

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने। दरिद्रो ऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः।।

athavā rodanaṃ kuryādatyuccairvijane vane| daridro 'haṃ mahāpāpī vadanniti vicakṣaṇaḥ||

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन। तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विन्दति।।

paredyuḥ śrāddhakṛnmartyo yo na tarpayate pitṝn| tatkulaṃ nāśamāyāti brahmahatyāṃ ca vindati||

श्राद्धं कुर्वन्ति ये मर्त्याः श्रद्धावन्तो मुनीश्वर। न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवन्ति च।।

śrāddhaṃ kurvanti ye martyāḥ śraddhāvanto munīśvara| na teṣāṃ saṃtaticchedaḥ saṃpannāste bhavanti ca||

पितॄन्यञ्जति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः। तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यन्ति देवताः।।

pitṝnyañjati yeṃ śrāddhe taistu viṣṇuḥ prapūjitaḥ| tasmiṃstuṣṭe jagannāthe sarvāstuṣyanti devatāḥ||

पितरो देवताश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा। यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः।।

pitaro devatāścaiva gandharvāpsarasastathā| yakṣāśca siddhā manujā harireva sanātanaḥ||

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम। तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः।।

yenedamakhilaṃ jātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam| tasmāddātā ca bhoktā ca sarvaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ||

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च। सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते।।

yadasti vipra yannāsti dṛśyaṃ cādṛśyameva ca| sarvaṃ viṣṇumayaṃ jñeyaṃ tasmādanyanna vidyate||

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मको ऽव्ययः। अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक।।

ādhārabhūto viśvasya sarvabhūtātmako 'vyayaḥ| anaupamyasvabhāvaśca bhagavānhavyakavyabhuk||

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः। कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः।।

parabrahmābhidheyo ya eka eva janārdanaḥ| karttā kārayitā caiva sarvaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ||

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः। कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते।।

ityevaṃ te muniśreṣṭha śrāddhāsya vidhiruttamaḥ| kathitaḥ kurvatāmevaṃ pāpaṃ sadyo vilīyate||

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः। पितरस्तस्य तुष्यन्ति संततिश्चैव वर्द्धते।।

ya idaṃ paṭhate bhaktyā śrāddhakāle dvijottamaḥ| pitarastasya tuṣyanti saṃtatiścaiva varddhate||

तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा। शृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत।।

tithīnāṃ nirṇayaṃ vakṣye prācaścittavidhiṃ tathā| śṛṇuṣva tanmuniśreṣṭha karmasiddhiryato bhavet||

श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम। अनिर्णीतासु तिथिषु न किञ्चित्फलति द्विज।।

śrautaṃ smārttaṃ vrataṃ dānaṃ yaccānyatkarma vaidikam| anirṇītāsu tithiṣu na kiñcitphalati dvija||

एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी। अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु।।

ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭī paurṇamāsī caturddaśī| amāvāsyā tṛtīyā ca hyupavāsavratādiṣu||

परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः। नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सत्पमी।।

paraviddhāḥ praśastāḥ syurna grāhyāḥ pūrvasaṃyutāḥ| nāgaviddhā tu yā ṣaṣṭī śivaviddhā tu satpamī||

दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन। दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम।।

daśamyekādaśīviddhā nopoṣyāḥ syuḥ kadācana| darśaṃ ca paurṇamāsīṃ ca satpamīṃ pitṛvāsaram||

पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते। कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम।।

pūrvaviddhaṃ prakurvāṇo narakāyopadyate| kṛṣṇapakṣe pūrvaviddhāṃ satpamīṃ ca caturdaśīm||

प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा। व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते।।

praśastāṃ kecidāhuśca tṛtīyāṃ navamīṃ tathā| vratādīnāṃ tu sarveṣāṃ śuklapakṣo viśiṣyate||

अपराह्नाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्ठत्तरं यतः। असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्निकी तिथिः।।

aparāhnācca pūrvohṇaṃ grāhyaṃ śreṣṭhattaraṃ yataḥ| asaṃbhave vratādīnāṃ yadi paurvāhnikī tithiḥ||

मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ। प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा।।

muhūrtadvitayaṃ grāhyaṃ bhagavatyudite ravau| pradoṣavyāpinī grāhyā tithirnaktavrate sadā||

उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः। तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि।।

upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ yenāstaṃ yāti bhāskaraḥ| tithinakṣatrasaṃyogavihitavratakarmaṇi||

प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत। अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः।।

pradoṣavyāpinī grāhyā tvanyathā niṣphalaṃ bhavet| arddharātrādadho yā tu nakṣatravyāpinī tithiḥ||

सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ठ नक्षत्रविहितव्रते। यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये।।

saiva grāhyā muniśreṣṭha nakṣatravihitavrate| yadyarddharātraghagayorvyātpaṃ nakṣatraṃ tu dinadvaye||

तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते। अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि।।

tatpuṇyaṃ tithisaṃyuktaṃ nakṣatraṃ grāhyamucyate| arddharātradvaye syātāṃ nakṣatraṃ ca tithiryadi||

क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा। अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रघसंयुता।।

kṣaye pūrvā praśastā syādrṛddhau kāryā tathottarā| ardhdarātradvayavyātpā tithirnakṣatraghasaṃyutā||

ह्नासवृद्धिविशून्या चेत ग्राह्यापूर्वा तथा परा। ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता।।

hnāsavṛddhiviśūnyā cet grāhyāpūrvā tathā parā| jyeṣṭhāsaṃmiśritaṃ mūlaṃ rohiṇī vahniṃsaṃyutā||

मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशैनी। ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा।।

maitreṇa saṃyutā jyeṣṭā saṃtānādivināśainī| tataḥ syustithayaḥ puṇyāḥ karmānuṣṭānato divā||

रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते। तिथिर्नक्षघत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता।।

rātrivrateṣu sarveṣu rātriyogo viśiṣyate| tithirnakṣaghatrayogena yā puṇyā parikīrtitā||

तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः। उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते।।

tasyāṃ tu tadvataṃ kāryaṃ saiva kāryā vicakṣaṇaiḥ| udayavyāpinī grāhyā śravaṇadvādaśī vrate||

सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद ग्राह्या जपादिषु। संक्रान्तिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते।।

sūryendugrahaṇe yāvattāvad grāhyā japādiṣu| saṃkrāntiṣu tu sarvāsu puṇyakālonigadyate||

स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम। तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः।।

snānadānajapādīnāṃ kurvatāmakṣaya phalam| tatra karkaṭako jñeyo dakṣiṇāyanasaṃkramaḥ||

पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः। वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च।।

pūrvato ghaṭikāstriṃśatpuṇyakālaṃ vidurbudhāḥ| vṛṣabhe vṛścike caiva siṃhe kumbhe tathaiva ca||

पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु। तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा।।

pūrvamaṣṭamuhūrtāstu grāhyāḥ snānajapādiṣu| tulāyāṃ caiva meṣe ca pūrvataḥ paratastathā||

ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः। कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज।।

jñeyā daśaiva ghaṭikā dattasyākṣayatāvahāḥ| kanyāyāṃ mithune caiva mīne dhanuṣi ca dvija||

घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः। माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम।।

ghaṭikāḥ ṣoḍaśa jñeyā parataḥ puṇyadāyikāḥ| mākaraṃ saṃkramaṃ prāhuruttarāyaṇasaṃjñakam||

परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत। आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तङ्गतौ यदि।।

parāstriṃśaśca ghaṭikāścatvāriṃśacca pūrvavat| ādityaśītakiraṇau grāhyāvastaṅgatau yadi||

स्नात्वा भुञ्जीत विप्रेन्द्र परेद्युः शुद्धमण्डलम। दृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहूः स्मृता।।

snātvā bhuñjīta viprendra paredyuḥ śuddhamaṇḍalam| dṛṣṭacandrā sinīvālī naṣṭacandrā kuhūḥ smṛtā||

अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः। सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि।।

amāvāsyā dvidhā proktā vidvadbhirdharmālipsubhiḥ| sinīvālīṃ dvijairgrāhyā sāgnikaiḥ śrāddhakarmaṇi||

कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैपरि वानग्रिकैस्तथा। अपराह्नद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि।।

kahūḥ strībhistathā śūdraipari vānagrikaistathā| aparāhnadvayavyāpinyamāvāsyātithiryadi||

क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा। अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्नात्परतो यदि।।

kṣaye pūrvā tu karttavyā vṛddhau kāryā tathottarā| amāvāsyā pratītā cenmadhyāhnātparato yadi||

भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः। अत्यन्तक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्नगा।।

bhūtaviddheti vikhyātāsradbhiḥ śāstraviśāradaiḥ| atyantakṣayapakṣe tu paredyurnāparāhnagā||

तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः। अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा।।

tatra grāhyā sinīvālī sāyāhnavyāpinī tithiḥ| arvācīnakṣaye cacaiva sāyāhnavyāpinī tathā||

सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि। अत्यन्ततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत।।

sinīvālī parā grāhyā sarvathā śrāddhakarmaṇi| atyantatithivṛddhau tu bhūtaviddhāṃ parityajet||

ग्राह्या स्यादपराह्नस्था कुहूः पैतृककर्मणि। यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः।।

grāhyā syādaparāhnasthā kuhūḥ paitṛkakarmaṇi| yathārvācīnavṛddhau tu saṃtyājyā bhūtasaṃyutāḥ||

परेद्युर्विबुधश्रेष्ठैः कुहूर्ग्राह्या पराह्नगा। मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि।।

paredyurvibudhaśreṣṭhaiḥ kuhūrgrāhyā parāhnagā| madhyāhnadvitaye vyātpā hyamāvāsyā tithiryadi||

तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा। अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि।।

tatrecchayā ca saṃgrāhyā pūrvā vātha parāthavā| anvādhānaṃ pravakṣyāmi saṃtaḥ saṃpūrṇavarvaṇi||

प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम। पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः।।

pratipaddivase kuryādyāgaṃ ca munisattama| parvaṇo yaścaturthāṃśa ādyāḥ pratipadastrayaḥ||

यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः। मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा।।

yāgakālaḥ sa vijñeyaḥ prātarukto manīṣibhiḥ| madhyāhnadvitaye syātāmamāvāsyā ca pūrṇimā||

परेद्युरेव विप्रेन्द्र सद्यः कालो विधीयते।।

paredyureva viprendra sadyaḥ kālo vidhīyate||

पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः। सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये।।

pūrvadvaye paredyuḥ syātsaṃgavātparato manīṣibhiḥ| sadyaḥ kālaḥ paredyuḥ syājjñeyamevaṃ tithikṣaye||

सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता। दशमीसंयुता हॄन्तिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम।।

sarvairekādaśī grāhyā daśamīparivarjitā| daśamīsaṃyutā hṝntipuṇyaṃ janmatrayārjitam||

एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते। द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता।।

ekādaśī kalāmātrā dvādaśyāṃ tu pratīyate| dvādaśī ca trayodaśyāmasti cetsā parā smṛtā||

संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते। त्रघयोदशी च रात्र्यन्ते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम।।

saṃpūrṇaikādaśī śuddhā dvādaśyāṃ ca pratīyate| traghayodaśī ca rātryante tatra vakṣyāmi nirṇayam||

पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा। गृहस्थाः सिद्धिमिच्छन्ति यतो मोक्षं यतीश्वराः।।

pūrvā gṛhasthaiḥ sā kāryyā hyuttarā yatibhistathā| gṛhasthāḥ siddhimicchanti yato mokṣaṃ yatīśvarāḥ||

द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा। तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः।।

dvādaśyāṃ tu kalāyāṃ vā yadi labhyeta pāraṇā| tadānīṃ daśamīviddhāpyupoṣyaikādaśī tithiḥ||

शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम। गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता।।

śulke vā yadi vā kṛṣṇe bhavedekādaśīdvayam| gṛhasthānāṃ tu pūrvoktā yatīnāmuttarā smṛtā||

द्वादश्यां विद्यते किञ्चिद्दशमीसंयुता यदि। दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां।।

dvādaśyāṃ vidyate kiñciddaśamīsaṃyutā yadi| dinakṣaye dvitīyaiva sarveṣāṃ parikīrtitāṃ||

विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत। अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि।।

viddhāpyekādaśī grāhyā parato dvādaśī na cet| aviddhāpi niṣiddhaiva parato dvādaśī yadi||

एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी। द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे।।

ekādaśī dvādaśī ca rātraghiśeṣe trayodaśī| dvādaśadvādaśīpuṇyaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇe||

एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने। द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यते ऽथवा।।

ekādaśī kalāmātrā vidyate dvādaśīdine| dvādaśī ca trayodaśyāṃ nāsti vā vidyate 'thavā||

विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा। यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च।।

vidvāpyekādaśī tatra pūrvā syādgṛhaṇāṃ tadā| yadibhiścottarā grāhyā hyavīrābhistathaiva ca||

संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किञ्चन। द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत।।

saṃpūrṇaikādaśī śuddhā dvādaśyāṃ nāsti kiñcana| dvādaśī ca trayodaśayāmasti tatra kathaṃ bhavet||

पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः। उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः।।

pūrvā gṛhasthaiḥ kāryātra yatibhiścottarā tithiḥ| upoṣyaiva dvitīyeti kecidāhuśca bhaktitaḥ||

एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते। द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे।।

ekādaśī yadāviddhā dvādaśyāṃ na pratīyate| dvādaśī ca trayodaśyāmasti tatraiva cāpare||

उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः। केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समञ्जसम।।

upoṣyā dvādaśī śuddhā sarvaireva na saṃśayaḥ| kecidāhuśca pūrvāṃ tu tanmataṃ na samañjasam||

संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा। पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही।।

saṃkrātau ravivāre ca pātagrahaṇayostathā| pāraṇaṃ copavāsaṃ ca na kuryātputravāngṛhī||

अर्के ऽह्नि पर्वरात्रघौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा। एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत।।

arke 'hni parvarātraghau ca caturdaśyaṣṭamī divā| ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret||

आदित्यग्रहणे प्रात्पे पूर्वयामत्रये तथा। नाद्याद्वै यदि भुञ्जीत सुरापेन समो भवेत।।

ādityagrahaṇe prātpe pūrvayāmatraye tathā| nādyādvai yadi bhuñjīta surāpena samo bhavet||

अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ठ कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः।।

anvādhāneṣṭimadhye tu grahaṇe candrasūryayoḥ| prāyaścittaṃ muniśreṣṭha karttavyaṃ tatra yājñikaiḥ||

चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा। आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज।।

cadroparāge juhuyāddaśame soma ityṛcā| āpyāyasva ṛcā caiva somapāsta iti dvija||

सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम। आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमन्त्रा उदाहृताः।।

sūryoparāge juhuyādudutyaṃ jātavedasam| āsatyeṃnodvayaṃ caiva trayomantrā udāhṛtāḥ||

एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पण्डितः। यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम।।

evaṃ tithiṃ viniścitya smṛtimārgeṇa paṇḍitaḥ| yaḥ karoti vratādīni tasya syādakṣayaṃ phalam||

वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः। तस्माद्धर्मपरा यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम।।

vedapraṇihito dharmo dharmaistuṣyati keśavaḥ| tasmāddharmaparā yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छन्ति ते वै कृष्णस्वरुपिणः। तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते।।

dharmānye karttumicchanti te vai kṛṣṇasvarupiṇaḥ| tasmāttāṃstu bhavavyādhiḥ kadācinnaiva bādhate||

प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये शृणु नारद सांप्रतम। प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत।।

prāyaścittavidhiṃ vakṣye śṛṇu nārada sāṃpratam| prāyaścittaviśuddhātmā sarvakarmaphalaṃ labhet||

प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने। तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम।।

prāyaścittavihīnaistu yatkarma kriyate mune| tatsarvaṃ niṣphalaṃ proktaṃ rākṣasaiḥ parisevitam||

कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः। प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः।।

kāmakrodhavihīnaiśca dharmaśāstraviśāradaiḥ| praṣṭavyā brāhmaṇā dharmaṃ sarvadharmaphalecchubhiḥ||

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः। न निष्पुनन्ति विप्रेन्द्र सुराभाण्डमिवापगाः।।

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukhaiḥ| na niṣpunanti viprendra surābhāṇḍamivāpagāḥ||

ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः। महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः।।

brahmahā ca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ| mahāpātakinanastvete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ||

यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः। संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु।।

yastu saṃvatsaraṃ hyataiḥ śayanāsanabhojanaiḥ| saṃvasetsaha taṃ vidyātpatitaṃ sarvakarmasu||

अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत। स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत।।

ajñānādvāhmaṇaṃ hatvā cīravāsā jaṭī bhavet| svenaiva hataviprasya kapālamapi dhārayet||

तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा। तद्द्रव्यं ध्वजदण्डे तु धृत्वा वनचरो भवेत।।

tadabhāve muniśraṣṭa kapālaṃ vānyameva vā| taddravyaṃ dhvajadaṇḍe tu dhṛtvā vanacaro bhavet||

वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः। सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत।।

vanyāhāro vasetatra vāramekaṃ mitāśanaḥ| samyaksaṃdhyāmupāsīta trikālaṃ snānamācaret||

अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम। ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गन्धमाल्यादि वर्जयेत।।

adhyayanādhyāpanādūnvarjayetsaṃsmareddharim| brahmacārī bhavennityaṃ gandhamālyādi varjayet||