Narada Charitra

सो ऽनुज्ञातो महीपालः प्रियाभिः प्रियकामुकः। प्रहर्षमतुलं लेभे धर्माङ्गदमुवाच ह।।

so 'nujñāto mahīpālaḥ priyābhiḥ priyakāmukaḥ| praharṣamatulaṃ lebhe dharmāṅgadamuvāca ha||

एतां द्वीपवतीं पृथ्वीं परिपालय पुत्रक। कृत्वा दुष्टवधं त्वादावप्रमत्तः सदोद्यतः।।

etāṃ dvīpavatīṃ pṛthvīṃ paripālaya putraka| kṛtvā duṣṭavadhaṃ tvādāvapramattaḥ sadodyataḥ||

सदावसरसंयुक्तः सदाचारनिरीक्षकः। सदा चेतनसंयुक्तः सदा वाणिज्यवल्लभः।।

sadāvasarasaṃyuktaḥ sadācāranirīkṣakaḥ| sadā cetanasaṃyuktaḥ sadā vāṇijyavallabhaḥ||

सदा भ्रमणशीलश्च सदा दानरतिर्भव। सदा कौटिल्यहीनश्च सदाचाररतः सदा।।

sadā bhramaṇaśīlaśca sadā dānaratirbhava| sadā kauṭilyahīnaśca sadācārarataḥ sadā||

अपरं शृणु मे पुत्र यत्कर्त्तव्यं त्वयाधुना। अविश्वासस्तु सर्वत्र भूमिपानां प्रशस्यते।।

aparaṃ śṛṇu me putra yatkarttavyaṃ tvayādhunā| aviśvāsastu sarvatra bhūmipānāṃ praśasyate||

कोषस्य च परिज्ञानं जनानां जनवल्लभ। रसवद्द्रव्यमाकर्षेः पुष्पेभ्य इव षट्पदः।।

koṣasya ca parijñānaṃ janānāṃ janavallabha| rasavaddravyamākarṣeḥ puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ||

त्वया पुत्रेण संप्राप्तं पुनरेवेह यौवनम।।

tvayā putreṇa saṃprāptaṃ punareveha yauvanam||

इमामपूर्वां वररूपमोहिनीं संप्राप्य भार्यां द्विजराजवक्त्राम। सुखेन संयोज्य च ते ऽद्य भारं सप्तोदधिद्वीपभवं प्ररंस्ये।।

imāmapūrvāṃ vararūpamohinīṃ saṃprāpya bhāryāṃ dvijarājavaktrām| sukhena saṃyojya ca te 'dya bhāraṃ saptodadhidvīpabhavaṃ praraṃsye||

व्रीडाकरस्तात मनुष्यलोके समर्थपुत्रे सुरताभिकामी। भवेत्पिता चेद्ब्रलिभिश्च युक्तो जीर्णद्विजः श्वेतशिरोरुहश्च।।

vrīḍākarastāta manuṣyaloke samarthaputre suratābhikāmī| bhavetpitā cedbralibhiśca yukto jīrṇadvijaḥ śvetaśiroruhaśca||

जीर्णो ऽप्यजीर्णस्तव सौख्यवृद्धो वाञ्छे इमां लोकवरां वरार्हाम। संत्यज्य देवान्मम हेतुमागतामनङ्गबाणाभिहतां सुनेत्राम।।

jīrṇo 'pyajīrṇastava saukhyavṛddho vāñche imāṃ lokavarāṃ varārhām| saṃtyajya devānmama hetumāgatāmanaṅgabāṇābhihatāṃ sunetrām||

कामं रमिष्ये द्रुतकां चनाभां ह्येकान्तशीलः परिपूर्णचेताः। भूत्वा तु गुप्तो वननिर्झरेषु रम्येषु दिव्येषु नदीतटेषु।।

kāmaṃ ramiṣye drutakāṃ canābhāṃ hyekāntaśīlaḥ paripūrṇacetāḥ| bhūtvā tu gupto vananirjhareṣu ramyeṣu divyeṣu nadītaṭeṣu||

इयं पुरन्ध्री मम जीविताधिका सुखेन धार्या त्रिदिवैकनारी। अस्यास्तु हेतोर्विबुधा विमूढा यथा रमायै धरणीशसंघाः।।

iyaṃ purandhrī mama jīvitādhikā sukhena dhāryā tridivaikanārī| asyāstu hetorvibudhā vimūḍhā yathā ramāyai dharaṇīśasaṃghāḥ||

तद्वाक्यमाकर्ण्य पितुः सुबुद्धिः प्रणम्य भक्त्या जननीसमेतम। नृपोत्तमं तं नृपनन्दनो ऽसौ दिदेश भोगार्थमनेकवित्तम।।

tadvākyamākarṇya pituḥ subuddhiḥ praṇamya bhaktyā jananīsametam| nṛpottamaṃ taṃ nṛpanandano 'sau dideśa bhogārthamanekavittam||

आज्ञाविधेयांस्तु पितुर्नियोज्य दासांश्च दासीश्च हिरण्यकण्ठीः। मत्स्यध्वजार्त्तस्य सुखाय पुत्रस्ततो महीरक्षणमाचचार।।

ājñāvidheyāṃstu piturniyojya dāsāṃśca dāsīśca hiraṇyakaṇṭhīḥ| matsyadhvajārttasya sukhāya putrastato mahīrakṣaṇamācacāra||

नृपैस्तुतो धर्मविभूषणो ऽसौ समावृतो द्वीपवतीं समग्राम। तस्येत्थमुर्वीं चरतश्च भूप न पापबुद्धिं कुरुते जनैघः।।

nṛpaistuto dharmavibhūṣaṇo 'sau samāvṛto dvīpavatīṃ samagrām| tasyetthamurvīṃ carataśca bhūpa na pāpabuddhiṃ kurute janaighaḥ||

न चापि वृक्षः फलपुष्पहीनो न क्षेत्रमासीद्यवशालिहीनम। स्रवन्ति गावो घटपूरदुग्धं घृताधिकं शर्करवत्सुमिष्टम।।

na cāpi vṛkṣaḥ phalapuṣpahīno na kṣetramāsīdyavaśālihīnam| sravanti gāvo ghaṭapūradugdhaṃ ghṛtādhikaṃ śarkaravatsumiṣṭam||

क्षीरं सुपेयं सकलार्तिनाशनं पापापहं पुष्टिविवर्धनं च। जनो न कश्चिद्विभवस्य गोप्ता भर्तुहिं भार्या न कटूक्तिवादिनी।।

kṣīraṃ supeyaṃ sakalārtināśanaṃ pāpāpahaṃ puṣṭivivardhanaṃ ca| jano na kaścidvibhavasya goptā bhartuhiṃ bhāryā na kaṭūktivādinī||

पुत्रो विनीतः पितृशासने रतो वधूः स्थिता हस्तपुटे च श्वश्रोः। द्विजोपदेशे हि जनो व्यवस्थितो वेदोक्तधर्माचरणाद्द्विजोत्तमाः।।

putro vinītaḥ pitṛśāsane rato vadhūḥ sthitā hastapuṭe ca śvaśroḥ| dvijopadeśe hi jano vyavasthito vedoktadharmācaraṇāddvijottamāḥ||

न भुञ्जते माधववासरे जना न यान्ति शोषं भुविः निम्नगास्तु। संभुज्य माना नहि यान्ति संपदः संभोगयुक्तैरपि मानवैः क्षयम।।

na bhuñjate mādhavavāsare janā na yānti śoṣaṃ bhuviḥ nimnagāstu| saṃbhujya mānā nahi yānti saṃpadaḥ saṃbhogayuktairapi mānavaiḥ kṣayam||

विवृद्धिमायान्ति जलैरिवोर्द्ध्वं दूर्वातृणं शाद्वलतामुपैति। कृती च लोको ह्यभवत्समस्तो धर्माङ्गदे पालनसंप्रवृत्ते।।

vivṛddhimāyānti jalairivorddhvaṃ dūrvātṛṇaṃ śādvalatāmupaiti| kṛtī ca loko hyabhavatsamasto dharmāṅgade pālanasaṃpravṛtte||

भुक्त्वा तु सौख्यानि च यान्ति मानवा हरेः पदं तद्दिनसेवनेन। द्वाराणि सध्वान्तनिशासु भूप गुप्तानि कुर्वन्ति न दस्यु भीताः।।

bhuktvā tu saukhyāni ca yānti mānavā hareḥ padaṃ taddinasevanena| dvārāṇi sadhvāntaniśāsu bhūpa guptāni kurvanti na dasyu bhītāḥ||

न चापि गोपेषु ददन्ति वृत्तिं स्वेच्छाचरा मन्दिरमाव्रजन्ति। क्षीरं क्षरन्त्यो घटवत्सुभूरिशो वत्सप्रियाः शान्तिकराश्च गावः।।

na cāpi gopeṣu dadanti vṛttiṃ svecchācarā mandiramāvrajanti| kṣīraṃ kṣarantyo ghaṭavatsubhūriśo vatsapriyāḥ śāntikarāśca gāvaḥ||

अकृष्टपच्या धरणी समस्ता प्ररूढसस्या किल लाङ्गलं विना। मातुः पयोभिः शिशवः सुपुष्टा भर्तुः प्रयोगैः प्रमदाः सुपुष्टाः।।

akṛṣṭapacyā dharaṇī samastā prarūḍhasasyā kila lāṅgalaṃ vinā| mātuḥ payobhiḥ śiśavaḥ supuṣṭā bhartuḥ prayogaiḥ pramadāḥ supuṣṭāḥ||

नृपैः सुगुप्तास्तु जनाः सुपुष्टाः सत्याभियुक्तो हि वृषः सुपुष्टः। एवं विधे धर्मरतिप्रधाने जने प्रवृत्ते हरिभक्तियुक्ते। संरक्ष्यमाणे हि नृपात्मजेन जगाम कालः सुखहे तुभूतः।।

nṛpaiḥ suguptāstu janāḥ supuṣṭāḥ satyābhiyukto hi vṛṣaḥ supuṣṭaḥ| evaṃ vidhe dharmaratipradhāne jane pravṛtte haribhaktiyukte| saṃrakṣyamāṇe hi nṛpātmajena jagāma kālaḥ sukhahe tubhūtaḥ||

निरामयो भूतिसमन्वितश्च सभूरिवर्षोत्सवकारकश्च। पृथ्वीपतिश्चातिविमोहितश्च विमोहिनीचेष्टितसौख्ययुक्तः।।

nirāmayo bhūtisamanvitaśca sabhūrivarṣotsavakārakaśca| pṛthvīpatiścātivimohitaśca vimohinīceṣṭitasaukhyayuktaḥ||

दिनं न जानाति न चापि रात्रिं मासं च पक्षं च स वत्सरं च। अतीव मुग्धः सुरतेन तस्या विरञ्चिपुत्र्याः शुभचेष्टितायाः।।

dinaṃ na jānāti na cāpi rātriṃ māsaṃ ca pakṣaṃ ca sa vatsaraṃ ca| atīva mugdhaḥ suratena tasyā virañciputryāḥ śubhaceṣṭitāyāḥ||

वृन्दारकः पीतसुधारसो यथा संस्पृश्य संस्पृश्य पुनर्नवो ऽसौ। पिबंस्तु पानं सुमनोहरं हि शृण्वंस्तु गीतं सुपदप्रयुक्तम।।

vṛndārakaḥ pītasudhāraso yathā saṃspṛśya saṃspṛśya punarnavo 'sau| pibaṃstu pānaṃ sumanoharaṃ hi śṛṇvaṃstu gītaṃ supadaprayuktam||

पश्यंश्च रूपं स नितंबिनीनां स्पृशन्स्पृशन्मोहिनिवक्त्रचन्द्रम। विमर्द्दमानस्तु करेण तुङ्गौ सुखेन पीनौ पिशितोपरूढौ।।

paśyaṃśca rūpaṃ sa nitaṃbinīnāṃ spṛśanspṛśanmohinivaktracandram| vimarddamānastu kareṇa tuṅgau sukhena pīnau piśitoparūḍhau||

घनस्तनौ काञ्चनकुंभतुल्यौ प्रच्छादितौ हारविभूषणेन। वलित्रयं नातिविवर्द्धमानं मनोहरं लोमशराजिशोभम।।

ghanastanau kāñcanakuṃbhatulyau pracchāditau hāravibhūṣaṇena| valitrayaṃ nātivivarddhamānaṃ manoharaṃ lomaśarājiśobham||

स्तनस्य रूपं परितो विलोक्य दध्रे वराङ्ग्याः शुभलोचनायाः। नहीदृशं चारुतरं नितान्तं नितंबिनीनां मनसो ऽभिरामम।।

stanasya rūpaṃ parito vilokya dadhre varāṅgyāḥ śubhalocanāyāḥ| nahīdṛśaṃ cārutaraṃ nitāntaṃ nitaṃbinīnāṃ manaso 'bhirāmam||

यादृग्विधं मोहिनमोहनार्थं विनिर्मितं यद्विधिना स्वरूपम। मृगेन्द्रशत्रोःकरसन्निकाशे जङ्घे विलोमे द्रुतकाञ्चनाभे।।

yādṛgvidhaṃ mohinamohanārthaṃ vinirmitaṃ yadvidhinā svarūpam| mṛgendraśatroḥkarasannikāśe jaṅghe vilome drutakāñcanābhe||

शशाङ्ककान्तिर्द्दशनस्य पङ्क्तिर्निगूढगुल्फे जनमोहनार्थम। आपादशीर्षं किल तत्स्वरूपं संपश्यतच्चारुविशालनेत्र्याः।।

śaśāṅkakāntirddaśanasya paṅktirnigūḍhagulphe janamohanārtham| āpādaśīrṣaṃ kila tatsvarūpaṃ saṃpaśyataccāruviśālanetryāḥ||

मेने सुराणामधिकं हि राजा कृतार्थमात्मानमतीव हर्षात। अहो सुतन्वी विपुलेक्षणेयं याचिष्यते यच्च तदेव देयम।।

mene surāṇāmadhikaṃ hi rājā kṛtārthamātmānamatīva harṣāt| aho sutanvī vipulekṣaṇeyaṃ yāciṣyate yacca tadeva deyam||

अस्यास्तु रम्ये सुरते शुभाया दास्यामि चान्ते निजवित्तजातम। सुदुर्लभं देयमदेयमन्यैर्दास्यामि चास्या यदि वाप्यदेयम।।

asyāstu ramye surate śubhāyā dāsyāmi cānte nijavittajātam| sudurlabhaṃ deyamadeyamanyairdāsyāmi cāsyā yadi vāpyadeyam||

यद्यप्यदेयं मम जीवितं हि याचिष्यते चेद्यदि हेमवर्णा। दास्यामि चेदं न विचारयिष्ये पुत्रं विना नास्ति नदेयमस्याः।।

yadyapyadeyaṃ mama jīvitaṃ hi yāciṣyate cedyadi hemavarṇā| dāsyāmi cedaṃ na vicārayiṣye putraṃ vinā nāsti nadeyamasyāḥ||

एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्माङ्गदस्य च। त्रीणि पञ्च च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै।।

evaṃ suratamūḍhasya rājño rukmāṅgadasya ca| trīṇi pañca ca varṣāṇi vyatītāni sukhena vai||

संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्माङ्गदो बली। जित्वा विद्याधरान्पञ्च मलये पर्वतोत्तमे।।

saṃprāpte navame varṣe putro dharmāṅgado balī| jitvā vidyādharānpañca malaye parvatottame||

आजहार मणीन्पञ्च सर्वकामप्रदान शुभान। एकं काञ्चनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम।।

ājahāra maṇīnpañca sarvakāmapradān śubhān| ekaṃ kāñcanadātāraṃ koṭikoṭiguṇaṃ śubham||

द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा। तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम।।

dvitīyaṃ vastrabhūṣādilakṣakoṭipradaṃ tathā| tṛtīyamamṛtasrāvi punaryauvanakārakam||

सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम। पञ्चमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम।।

sabhāgṛhaprakartāraṃ caturthaṃ cānnasādhakam| pañcamaṃ vyobhagatidaṃ trailokyaparisarpaṇam||

तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः। स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः।।

tānmaṇīngṛhya manasā vidyādharasamanvitaḥ| strībhirvidyādharāṇāṃ ca sāśrunetrābhirāvṛtaḥ||

ववन्दे चरणौ मातुः पितू रुक्माङ्गदस्य च। मणीन्पञ्च समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः।।

vavande caraṇau mātuḥ pitū rukmāṅgadasya ca| maṇīnpañca samarpyātha pādayoḥ prāha saṃnataḥ||

इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे। मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते।।

ime jitā mayā tāta pañca vidyādharā raṇe| malaye bhūdharaśreṣṭhe vaiṣṇavāstreṇa bhūpate||

इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम। मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे।।

ime te bhṛtyatāṃ prāptāḥ sastrīkā nṛpasattama| maṇīnprayaccha mohinyai bhujabhūṣaṇahetave||

सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः। जीर्णदन्ताः पुनर्बाला भवन्ति मणिधारणात।।

sarvakāmapradā hyete punaryauvanakāriṇaḥ| jīrṇadantāḥ punarbālā bhavanti maṇidhāraṇāt||

वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च। दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा।।

vastraharmyasuvarṇānāṃ svargateramṛtasya ca| dātāro māsayuddhena sādhitāstava tejasā||

साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते। करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा।।

sādhitāni mayā kṛcchrātsaptadvīpāni bhūpate| karadānisamastāni kṛtāni tava tejasā||

समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम। जिता भोगवती तात मया नागसमावृता।।

samudre ca praviṣṭasya gataḥ saṃvatsaro mama| jitā bhogavatī tāta mayā nāgasamāvṛtā||

आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः। तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च।।

āhṛtā nāgakanyāśca mayā cāyutasaṃkhyakāḥ| tatrāpi hāraratnāni subahūnyāhṛtāni ca||

पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत। तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम।।

punaścāhaṃ gatastāta dānavānāṃ puraṃ mahat| tānnirjityaṃ ca kanyānāṃ surūpāṇāṃ suvarcasām||

आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पञ्च च। दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे।।

āhṛtāni mayā trīṇi sahasrāṇi ca pañca ca| daśakoṭyastu ratnānāṃ dīpakarma niśāgame||

कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मन्दिरे। ततो ऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम।।

kurvatāṃ te mahīpāla ānītāstava mandire| tato 'haṃ vāruṇaṃ lokaṃ rasātalatalasthitam||

गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदङ्घ्रियुगसेवकः। तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिन्तुर्वशे।।

gato vīryabalotsiktastvadaṅghriyugasevakaḥ| tatrokto varuṇo devaḥ sthīyatāṃ matpinturvaśe||

रुक्माङ्गदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि। कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः।।

rukmāṅgadasya nṛpateryadi jīvitumicchasi| kupito mama vākyena varuṇo yoddhumāgataḥ||

तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले। जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः।।

tena saṃvatsaraṃ yuddhaṃ ghoraṃ jātaṃ rasātale| jito nārāyaṇāstreṇa mayā sa jalanāyakaḥ||

न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे। निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम।।

na hataḥ pramadāvākyaistasya jīvitarakṣaṇe| nirjitenāyutaṃ dattaṃ vājināṃ vātaraṃhasām||

एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चन्द्रवर्चसाम। तृणतोयविहीना ये जीवन्ति बहुशः समाः।।

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ candravarcasām| tṛṇatoyavihīnā ye jīvanti bahuśaḥ samāḥ||

एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलङ्कृताम। भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा।।

ekāṃ kanyāṃ surūpāṃ me puraskṛtya svalaṅkṛtām| bhāryārthe varuṇaḥ prādātsāpyānītā mayā śubhā||

कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता। तन्निस्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम।।

kumārī tu samānītāḥ bahuvittasamanvitā| tannisti triṣu lokeṣu sthānaṃ tāta sudurgamam||

यन्मया न जितं ह्यस्ति तवाङ्घ्रिपरिसेवनात। तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम।।

yanmayā na jitaṃ hyasti tavāṅghriparisevanāt| taduttiṣṭha parīkṣasva tvatprasādārjitāṃ śriyam||

अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते। यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता।।

ahaṃ ca saṃpadaḥ sarvāstvadadhīnā viśāṃpate| yaḥ putrastāta vadati mayā lakṣmīḥ samarjitā||

न देया भूमिदेवेभ्यः सो ऽपि वै नरकं व्रजेत। आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि।।

na deyā bhūmidevebhyaḥ so 'pi vai narakaṃ vrajet| ātmasaṃbhāvanaṃ tāta na kartavyaṃ sutena hi||

कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये। पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः।।

kuṭhāradātrasadṛśaḥ putraḥ saṃpatsamuccaye| pituḥ śauryeṇa putrasya varddhate dhanasaṃcayaḥ||

तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान। वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले।।

taijasaṃ dātramādāya lunāti tṛṇasaṃcayān| vāyunā pūritaṃ vastraṃ tārayennaugataṃ jale||

यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया। तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः।।

yathā dārumayī yoṣā ceṣṭate kuhakecchayā| tathāhi pitṛvīryeṇa putrāstejobalānvitāḥ||

तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता। आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः।।

tasmādiyaṃ mādhavadevavallabhā vilokayasvādya mayopanītā| ātmecchayā yacchatu rakṣatādvā svasaṃpado mātṛsamūhavaryāḥ||

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः। सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता।।

putrasya vacanaṃ śrutvā kiṃ cakāra mahīpatiḥ| sā cāpi mohinī brahmanpriyā rājño vidheḥ sutā||

आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम। विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभञ्जनम।।

āścaryarūpaṃ kathitamākhyānaṃ tu sudhopamam| viśeṣatastvayā puṇyaṃ sarvasaṃdehabhañjanam||

तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुङ्गवः। उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत।।

tatputravacanaṃ śrutvā prahṛṣṭo nṛpapuṅgavaḥ| udatiṣṭhatpriyāyuktastāḥ śriyaścāvalokayat||

क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः। नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा।।

kṣaṇaṃ harṣānvito bhūpa rājā viṣṇuparāyaṇaḥ| nāgakanyāstu tāḥ sarvā vāruṇīsahitā mudā||

प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे। शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम।।

pradadau tanaye premṇā bhāryārthaṃ dharmabhūṣaṇe| śeṣaṃ dānavanārībhirbahuratnasamanvitam||

मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः। संविभज्य पिता वित्तं धर्माङ्गदसमाहृतम।।

mohinyai pradadau rājā kāmabāṇaprapīḍitaḥ| saṃvibhajya pitā vittaṃ dharmāṅgadasamāhṛtam||

पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः। सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः।।

purohitamuvācedaṃ kāle cāhūya bhūpatiḥ| sarvāsāṃ matsuto brahmanpāṇīngṛhṇātu dharmataḥ||

कुमारीणां कुमारो ऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा। वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे।।

kumārīṇāṃ kumāro 'yaṃ madvākye saṃsthitaḥ sadā| vaivāhyalagne nakṣatre muhūrte sarvakāmade||

वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान। विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्माङ्गदस्य वै।।

vācayitvā dvijānsvasti gosvarṇāṃbaratoṣitān| vivāhaṃ kuru putrasya mama dharmāṅgadasya vai||

यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मन्दधीः। सस मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम।।

yaḥ putrasya pitodvāhaṃ na karotīha mandadhīḥ| sasa majjennarake ghore hyapratiṣṭhe yugāyutam||

तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः। आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः।।

tasmāccodvāhayetputraṃ pitā dharmasamanvitaḥ| ātmā saṃsthāpitastena yena saṃsthāpitaḥ sutaḥ||

सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत। पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर।।

sarvakratuphalaṃ tasya putrodvāhe kṛte bhavet| putrasya guṇayuktasya nirguṇasyāpi bhūsura||

पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता। यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता।।

pitrā kārayitavyo hi vivāho dharmamicchatā| yo na dāraiśca vittaiśca putrānsaṃyojayetpitā||

न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः। तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः।।

na pumānsa tu vijñeya ihāmutra vigarhitaḥ| tasmādvṛttiyutāḥ kāryāḥ putrā dāraiḥ samanvitāḥ||

यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः। तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः।।

yathā ramante te tuṣṭāḥ sukhaṃ putrāḥ sumānitāḥ| tacchrutvā vacanaṃ rājño dvijastasya purohitaḥ||

धर्माङ्गदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः। स युवानिच्छमानो ऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः।।

dharmāṅgadavivāhārthamudyato harṣasaṃyutaḥ| sa yuvānicchamāno 'pi strīsaukhyaṃ lajjāyā sutaḥ||

स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा। वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः।।

svīcakāra piturvākyāddārasaṃgrahaṇaṃ tadā| varuṇātmajayā sārddhaṃ nāgakanyā manoharāḥ||

उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि। उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा।।

upayeme mahābāhū rūpeṇāpratimā bhuvi| udvāhayitvā sarvāstā vidhidṛṣṭena karmaṇā||

वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा। कृतदारो ववन्दे ऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा।।

vasugoratnadānāni viprebhyaḥ pradadau mudā| kṛtadāro vavande 'tha pādānmātuḥ piturmudā||

ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्माङ्गदः सुतः। पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः।।

tataḥ saṃdhyāvalīdevīmāha dharmāṅgadaḥ sutaḥ| piturvākyena me devi saṃjāto dārasaṃgrahaḥ||

एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम। अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम।।

etanme nāsti manasi yatpitrodvāhito hyaham| avyayaṃ pitaraṃ vijñaṃ devi śuśrūṣaye hyaham||

दिव्यैर्भोगैर्न मे किञ्चित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम। कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम।।

divyairbhogairna me kiñcitsvargeṇāpi prayojanam| kāryā me pitṛśuśrūṣā tava caiva divāniśam||

चिरं जीव सुखं पुत्र भुङ्क्ष्व भोगान्मनो ऽनुगान। पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नन्दय मे सुत।।

ciraṃ jīva sukhaṃ putra bhuṅkṣva bhogānmano 'nugān| pituḥ prasādāddīrghoyurmano nandaya me suta||

त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ। सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम।।

tvayā suputriṇī putra jātā guṇavatā kṣitau| sapatnīnāṃ ca sarvāsāṃ hṛdaye saṃsthitā hyaham||

एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत। व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतन्त्रावलोकने।।

evamuktvā pariṣvajya mūrddhanyāghrāya cāsakṛt| vyasarjayattataḥ putraṃ rājyatantrāvalokane||

विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च। राज्यतन्त्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः।।

visarjitastadā mātrā mātṝranyāḥ praṇamya ca| rājyatantraṃ tadakhilaṃ cakre pitṛvacaḥ sthitaḥ||

दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम। अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम।।

duṣṭanigrahaṇaṃ cakre śiṣṭānāṃ paripālanam| aṭanaṃ sarvadeśeṣu vīkṣaṇaṃ sarvakarmaṇām||

चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम। हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा।।

cakre sarvatra kāryāṇāṃ māsi māsi nirīkṣaṇam| hastyaśvapoṣaṇaṃ cakre cāracakrekṣaṇaṃ tathā||

वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने। गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः।।

vādasaṃvīkṣaṇaṃ cakre tulāmānaṃ dine dene| gṛhe gṛhe narāṇāṃ ca cakre saṃrakṣaṇaṃ nṛpaḥ||

स्तनन्धयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति। श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता।।

stanandhayī kvacidbālaḥ stanahīno na roditi| śvaśrūrvadhvā na kutrāpi prarodityavamānitā||

क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते। न वर्णसंकरो राज्ये केषाञ्चिदभवत्पुनः।।

kvacitsamarthastanayaḥ pitaraṃ nahi yācate| na varṇasaṃkaro rājye keṣāñcidabhavatpunaḥ||

न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम। न कञ्चुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका।।

na gūḍhavibhavo loko dharme vadati dūṣaṇam| na kañcukavihīnā tu bhavennārī sabhartṛkā||

गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके। मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका।।

gṛhānniṣkramaṇaṃ strīṇāṃ māstu rājye madīyake| mā sakeśā hi vidhavā māstvakeśā mabhartṛkā||

मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः। सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्ये ऽवसतु निर्घृणः।।

mā vratīha sadākrośī māraṇyā nagarāśrayāḥ| sāmānyavṛttyadātā me rājye 'vasatu nirghṛṇaḥ||

गोपालो नगराकाङ्क्षी निर्गुणस्तूपदेशकः। ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह।।

gopālo nagarākāṅkṣī nirguṇastūpadeśakaḥ| ṛtvigvā śāstrahīnaśca mā me rājye vasediha||

यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरङ्गातिसेचकः। निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च।।

yo hi niṣpādayennīlīṃ nīlīraṅgātisecakaḥ| nirvāsyau tāvubhau pāpau yo vai madyaṃ karoti ca||

वृथा मांसं हि यो ऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः। तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः।।

vṛthā māṃsaṃ hi yo 'śnāti pṛṣṭhamāṃsapriyo hi yaḥ| tasya vāso na me rājye svakalatraṃ tyajecca yaḥ||

विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्यो ऽन्यतमं हि देवम। गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दण्ड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः।।

viṣṇuṃ parityajya varaṃ surāṇāṃ saṃpūjayedyo 'nyatamaṃ hi devam| gacchetsagarbhāṃ yuvatīṃ prasūtāṃ daṇḍyaśca vadhyaśca sa cāsmadīyaiḥ||

एवं धर्माङ्गदो राज्यं चकार वसुधातले। पितुर्ननियोगाद्राजेन्द्र पालयन हरिवासरम।।

evaṃ dharmāṅgado rājyaṃ cakāra vasudhātale| piturnaniyogādrājendra pālayan harivāsaram||

न बभूव जनः कश्चिद्यो न धर्मे व्यवस्थितः। नासुखी नाप्रजः कश्चिन्न वा फुष्ठी महीपते।।

na babhūva janaḥ kaścidyo na dharme vyavasthitaḥ| nāsukhī nāprajaḥ kaścinna vā phuṣṭhī mahīpate||

हृष्टपुष्ट जने तस्मिन क्ष्मा चैव निधिदायिनी। घटदोग्ध्रीषु नृपते तृप्तवत्सासु धेनुषु।।

hṛṣṭapuṣṭa jane tasmin kṣmā caiva nidhidāyinī| ghaṭadogdhrīṣu nṛpate tṛptavatsāsu dhenuṣu||

पुटके कुटके क्षौद्रं द्रोणमात्रं द्रुमे द्रुमे। प्रहृष्टायां तु मेदिन्यां सर्वधान्यसमुद्भवः।।

puṭake kuṭake kṣaudraṃ droṇamātraṃ drume drume| prahṛṣṭāyāṃ tu medinyāṃ sarvadhānyasamudbhavaḥ||

कृतस्य स्पर्द्धिनि युगे त्रेतान्ते द्वापरे युगे। व्यतीते जलदापाये निर्मले चांबरे गृहे।।

kṛtasya sparddhini yuge tretānte dvāpare yuge| vyatīte jaladāpāye nirmale cāṃbare gṛhe||

सुगन्धिशालिपक्वाढ्ये कुंभोद्भवविलोकिते। मध्यप्रवाहयुक्तासु निम्नगासु समन्ततः।।

sugandhiśālipakvāḍhye kuṃbhodbhavavilokite| madhyapravāhayuktāsu nimnagāsu samantataḥ||

तीरोत्थैः काशपुष्पैश्च शुक्लकेशैरिवाङ्गना। चन्द्रांशुधवले लोके नातितीव्रे दिवाकरे।।

tīrotthaiḥ kāśapuṣpaiśca śuklakeśairivāṅganā| candrāṃśudhavale loke nātitīvre divākare||

तस्मिन्मनुष्यबहुलैर्जलस्नानविचित्रितैः। यत्रोत्सुकैः प्रयातैस्तु भूमिपालैः समन्ततः।।

tasminmanuṣyabahulairjalasnānavicitritaiḥ| yatrotsukaiḥ prayātaistu bhūmipālaiḥ samantataḥ||

प्रबोधसमये विष्णोराश्विनान्ते जगद्गुरोः। मोहिनी रमयामास तत्काले हृच्छयार्दिता।।

prabodhasamaye viṣṇorāśvinānte jagadguroḥ| mohinī ramayāmāsa tatkāle hṛcchayārditā||

राजानं विविधैः सौख्यैः सर्वभावेन सुंदरी। वनेषु गिरिशृङ्गेषु नदीनां संगमेषु च।।

rājānaṃ vividhaiḥ saukhyaiḥ sarvabhāvena suṃdarī| vaneṣu giriśṛṅgeṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca||

पद्मिनी कुसुमाढ्येषु सरःसु विविधेषु च। मलये मन्दरे विन्ध्ये महेन्द्रे विबुधालये।।

padminī kusumāḍhyeṣu saraḥsu vividheṣu ca| malaye mandare vindhye mahendre vibudhālaye||

सह्ये प्रालेयसंज्ञे च दिगंबरगिरौ शुभे। अन्येषु चैव राजानं स्वर्गस्थानादिकेषु च।।

sahye prāleyasaṃjñe ca digaṃbaragirau śubhe| anyeṣu caiva rājānaṃ svargasthānādikeṣu ca||

रमेयायास राजेन्द्र दिव्यरूपा दिने दिने। राजापि मोहिनीं प्राप्य सर्वं कृत्यं परित्यजन।।

rameyāyāsa rājendra divyarūpā dine dine| rājāpi mohinīṃ prāpya sarvaṃ kṛtyaṃ parityajan||

त्यक्तं न वासरं विष्णोर्जन्ममृत्युनिकृन्तनम। व्रतं नोपेक्षते तत्तु अतिमुग्धो ऽपि पार्थिवः।।

tyaktaṃ na vāsaraṃ viṣṇorjanmamṛtyunikṛntanam| vrataṃ nopekṣate tattu atimugdho 'pi pārthivaḥ||

क्रीडां त्यजति भूपालो दशम्यादिदिनत्रये। एवं प्रकीडतस्तस्य पूर्णे संवत्सरे गते।।

krīḍāṃ tyajati bhūpālo daśamyādidinatraye| evaṃ prakīḍatastasya pūrṇe saṃvatsare gate||

काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः। निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः।।

kāle kālavidāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāptaḥ kārtikaḥ śubhaḥ| nidrāchedakaro viṣṇoḥ sa māsaḥ puṇyadāyakaḥ||

यस्मिन्कृतं हि सुकृतं वैष्णवैर्मनुजैर्नृप। अक्षयं हि भवेत्सर्वं विष्णुलोकप्रदायकम।।

yasminkṛtaṃ hi sukṛtaṃ vaiṣṇavairmanujairnṛpa| akṣayaṃ hi bhavetsarvaṃ viṣṇulokapradāyakam||

न कार्तिकसमो मासो न कूतेन समं युगम। न धर्मस्तु दया तुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम।।

na kārtikasamo māso na kūtena samaṃ yugam| na dharmastu dayā tulyo na jyotiścakṣuṣā samam||

न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गङ्गया समम। न भूम्या सदृशं दानं न सुखं भार्यया समम।।

na vedena samaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṅgayā samam| na bhūmyā sadṛśaṃ dānaṃ na sukhaṃ bhāryayā samam||

न कृष्या तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः। न तपो ऽनशनादन्यन्न दमेन समं शिवम।।

na kṛṣyā tu samaṃ vittaṃ na lābhaḥ surabhīsamaḥ| na tapo 'naśanādanyanna damena samaṃ śivam||

तृप्तिर्न रसनातुल्या न समो ऽन्यो द्विजेन च। न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः।।

tṛptirna rasanātulyā na samo 'nyo dvijena ca| na dharmeṇa samaṃ mitraṃ na satyena samaṃ yaśaḥ||

नारोग्यसममैश्वर्यं न देवः केशवात्परः। न कार्तिकसमं लोके पावनं कवयो विदुः।।

nārogyasamamaiśvaryaṃ na devaḥ keśavātparaḥ| na kārtikasamaṃ loke pāvanaṃ kavayo viduḥ||

कार्तिकः प्रवरो मासो विष्णोश्चापि प्रियः सदा। अव्रतो हि क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम।।

kārtikaḥ pravaro māso viṣṇoścāpi priyaḥ sadā| avrato hi kṣipedyastu māsaṃ dāmodarapriyam||

तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः।।

tiryagyonimavāpnoti sarvadharmabahiṣkṛtaḥ||

संप्राप्य कार्तिके मासे राजा रुक्माङ्गदो मुने। मोहिनीं मोहसंयुक्तां कथं स बुभुजे वद।।

saṃprāpya kārtike māse rājā rukmāṅgado mune| mohinīṃ mohasaṃyuktāṃ kathaṃ sa bubhuje vada||

विष्णुभक्तः श्रुतिपरः प्रवरः स महीक्षिताम। तस्मिन्पुण्यतमे मासे किं चकार नृपोत्तमः।।

viṣṇubhaktaḥ śrutiparaḥ pravaraḥ sa mahīkṣitām| tasminpuṇyatame māse kiṃ cakāra nṛpottamaḥ||

संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा प्रबोधकरणं हरेः। अतिप्रमुग्धो राजेन्द्रो मोहिनीं वाक्यमब्रवीत।।

saṃprāptaṃ kārtikaṃ dṛṣṭvā prabodhakaraṇaṃ hareḥ| atipramugdho rājendro mohinīṃ vākyamabravīt||

रतं देवि त्वया सार्द्धं मया संवत्सरान्बहून। तवापमानभीतेन नोक्तं किञ्चिदपि क्वचित।।

rataṃ devi tvayā sārddhaṃ mayā saṃvatsarānbahūn| tavāpamānabhītena noktaṃ kiñcidapi kvacit||

सांप्रतं वक्तुकामो ऽहं तन्निबोध शुभानने। त्वय्यासक्तस्य मे देवि बहवः कार्तिका गताः।।

sāṃprataṃ vaktukāmo 'haṃ tannibodha śubhānane| tvayyāsaktasya me devi bahavaḥ kārtikā gatāḥ||

न व्रती कार्तिके जातो मुक्त्वैकं हरिवासरम। सो ऽहं कार्तिकमिच्छामि व्रते न पर्य्युपासितुम।।

na vratī kārtike jāto muktvaikaṃ harivāsaram| so 'haṃ kārtikamicchāmi vrate na paryyupāsitum||

अव्रतेन गतो येषां कार्तिको मर्त्यधर्मिणाम। इष्टापूर्तौ वृथा तेषां धर्मो द्रुहिणसंभवे।।

avratena gato yeṣāṃ kārtiko martyadharmiṇām| iṣṭāpūrtau vṛthā teṣāṃ dharmo druhiṇasaṃbhave||

मांसाशिनो ऽपि भूपाला अत्यर्थं मृगयारताः। ते भांसं कार्तिके त्यक्त्वा गता विष्ण्वालयं शुभे।।

māṃsāśino 'pi bhūpālā atyarthaṃ mṛgayāratāḥ| te bhāṃsaṃ kārtike tyaktvā gatā viṣṇvālayaṃ śubhe||

प्रवृत्तानां हि भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते। अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते साधकेन हि।।

pravṛttānāṃ hi bhakṣyāṇāṃ kārtike niyame kṛte| avaśyaṃ viṣṇurūpatvaṃ prāpyate sādhakena hi||

तिष्ठन्तु बहुवित्तानि दानानि वरवर्णिनि। हृदयायासकर्तॄणि दीपदानाद्दिवं व्रजेत।।

tiṣṭhantu bahuvittāni dānāni varavarṇini| hṛdayāyāsakartṝṇi dīpadānāddivaṃ vrajet||

तस्याप्यभावात्सुभगे परदीपप्रबोधनम। कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं च तत।।

tasyāpyabhāvātsubhage paradīpaprabodhanam| kartavyaṃ bhaktibhāvena sarvadānādhikaṃ ca tat||

एकतः सर्वदानानि दीपदानं हि चैकतः। कार्तिकेन समं प्रोक्तं दीपदानात्प्रबोधनम।।

ekataḥ sarvadānāni dīpadānaṃ hi caikataḥ| kārtikena samaṃ proktaṃ dīpadānātprabodhanam||

कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं स्मृतम। कार्तिकीं च तिथिं कृत्वा विष्णोर्नाभिसरोरुहे।।

kartavyaṃ bhaktibhāvena sarvadānādhikaṃ smṛtam| kārtikīṃ ca tithiṃ kṛtvā viṣṇornābhisaroruhe||

आजन्मकृतपापात्तु मुच्यते नात्रसंशयः। व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्य गच्छति।।

ājanmakṛtapāpāttu mucyate nātrasaṃśayaḥ| vratopavāsaniyamaiḥ kārtiko yasya gacchati||

देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमां गतिम। तस्मान्मोहिनि मोहं त्वं परित्यज्य ममोपरि।।

devo vaimāniko bhūtvā sa yāti paramāṃ gatim| tasmānmohini mohaṃ tvaṃ parityajya mamopari||

आज्ञां विधेहि तत्कालं करिष्ये कार्त्तिकव्रतम। तव वक्षोजपूजाया विरतो नीरजेक्षमे।।

ājñāṃ vidhehi tatkālaṃ kariṣye kārttikavratam| tava vakṣojapūjāyā virato nīrajekṣame||

अहं व्रतधरश्चैव भविष्ये हरिपूजने। विस्तरेण समाख्याहि माहात्म्यं कार्तिकस्य च।।

ahaṃ vratadharaścaiva bhaviṣye haripūjane| vistareṇa samākhyāhi māhātmyaṃ kārtikasya ca||

सर्वपुण्याकरः प्रोक्तो मासो ऽयं राजसत्तमा। विशेषात्कुत्र कथितस्तदादिश महामते।।

sarvapuṇyākaraḥ prokto māso 'yaṃ rājasattamā| viśeṣātkutra kathitastadādiśa mahāmate||

श्रुत्वा कार्त्तिकमाहात्म्यं करिष्ये ऽहं यथेप्सितम।।

śrutvā kārttikamāhātmyaṃ kariṣye 'haṃ yathepsitam||

माहात्म्यमभिधास्यामि मासस्यास्य वरानने। येन भक्तिर्भवित्री ते प्रकर्तुं हरिपूजनम।।

māhātmyamabhidhāsyāmi māsasyāsya varānane| yena bhaktirbhavitrī te prakartuṃ haripūjanam||

कार्त्तिके कृच्छ्रसेवी यः प्राजापत्यचरो ऽपि वा। एकान्तरोपवासी वा त्रिरात्रोपोषितो ऽपि वा।।

kārttike kṛcchrasevī yaḥ prājāpatyacaro 'pi vā| ekāntaropavāsī vā trirātropoṣito 'pi vā||

यद्वा दशाहं पक्षं वा मासं वा वरवर्णिनि। क्षपयित्वा नरो याति स विष्णोः परमं पदम।।

yadvā daśāhaṃ pakṣaṃ vā māsaṃ vā varavarṇini| kṣapayitvā naro yāti sa viṣṇoḥ paramaṃ padam||

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च। अस्मिन नरैर्धरा चैव प्राप्यते द्वीपमालिनी।।

ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca| asmin narairdharā caiva prāpyate dvīpamālinī||

विशेषात्पुष्करे तीर्थे द्वारावत्यां च शौकरे। मासो ऽयं भक्तिदः प्रोक्तो व्रतदानार्चनादिभिः।।

viśeṣātpuṣkare tīrthe dvārāvatyāṃ ca śaukare| māso 'yaṃ bhaktidaḥ prokto vratadānārcanādibhiḥ||

तस्निन्हरि दिनं पुण्यं तथा वै भीष्मपञ्चकम। प्रबोधिनीं नरः कृत्वा जागरेण समन्विताम।।

tasninhari dinaṃ puṇyaṃ tathā vai bhīṣmapañcakam| prabodhinīṃ naraḥ kṛtvā jāgareṇa samanvitām||

न मातुर्जठरे तिष्ठेदपि पापान्वितो नरः। तस्मिन्दिने वरारोहे मण्डलं यस्तु पश्यति।।

na māturjaṭhare tiṣṭhedapi pāpānvito naraḥ| tasmindine varārohe maṇḍalaṃ yastu paśyati||

विना सांख्येन योगेन स याति परमं पदम। कार्तिके मण्डलं दृष्ट्वा शौकरेः सूकरं शुभे।।

vinā sāṃkhyena yogena sa yāti paramaṃ padam| kārtike maṇḍalaṃ dṛṣṭvā śaukareḥ sūkaraṃ śubhe||

दृष्ट्वा कोकवराहं वा न भूयस्तनयो भवेत। त्रिविधस्यापि पापस्य दृष्ट्वा मुक्तिर्भवेन्नृणाम।।

dṛṣṭvā kokavarāhaṃ vā na bhūyastanayo bhavet| trividhasyāpi pāpasya dṛṣṭvā muktirbhavennṛṇām||

मण्डलं चपलापाङ्गि श्रीधरं कुब्जके तथा। कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु।।

maṇḍalaṃ capalāpāṅgi śrīdharaṃ kubjake tathā| kārtike varjayettailaṃ kārttike varjayenmadhu||

कार्तिके वर्जयेन्मांसं कार्तिके वर्जयेत्स्त्रियः। निष्पावान्कार्तिके देवि त्यञ्जेद्विष्णुतत्परः।।

kārtike varjayenmāṃsaṃ kārtike varjayetstriyaḥ| niṣpāvānkārtike devi tyañjedviṣṇutatparaḥ||

संवत्सरकृतात्पापाद्ब्रहिर्भवति तत्क्षणात। प्राप्नोति राजकीं योनिं सकृद्भक्षणसंभवात।।

saṃvatsarakṛtātpāpādbrahirbhavati tatkṣaṇāt| prāpnoti rājakīṃ yoniṃ sakṛdbhakṣaṇasaṃbhavāt||

कार्तिके शौकरमांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्मतिः। षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते।।

kārtike śaukaramāṃsaṃ yastu bhuñjīta durmatiḥ| ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi raurave paripacyate||

तन्मुक्तो जायते पापी विष्ठाशी ग्राम्यसूकरः। मात्स्यं मांसं न भुञ्जीत न कौर्मं नापि हारिणम।।

tanmukto jāyate pāpī viṣṭhāśī grāmyasūkaraḥ| mātsyaṃ māṃsaṃ na bhuñjīta na kaurmaṃ nāpi hāriṇam||

चाण्डालो जायते देवि कार्तिके मांसभक्षणात। कार्तिकः सर्वपापघ्नः किञ्चिद्व्रतधरस्य हि।।

cāṇḍālo jāyate devi kārtike māṃsabhakṣaṇāt| kārtikaḥ sarvapāpaghnaḥ kiñcidvratadharasya hi||

कार्तिके तु कृतादीक्षा नृणां जन्मनिकृन्तनी। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षां कुर्वीत कार्तिके।।

kārtike tu kṛtādīkṣā nṛṇāṃ janmanikṛntanī| tasmātsarvaprayatnena dīkṣāṃ kurvīta kārtike||

अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वं निरर्थकम। पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षया रहितो नरः।।

adīkṣitasya vāmoru kṛtaṃ sarvaṃ nirarthakam| paśuyonimavāpnoti dīkṣayā rahito naraḥ||

न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु कार्तिकीम। तीर्थे हि कार्तिकीं कुर्वन्नरो याति हरेः पदम।।

na gṛhe kārtikaṃ kuryādviśeṣeṇa tu kārtikīm| tīrthe hi kārtikīṃ kurvannaro yāti hareḥ padam||

कार्तिके शुक्लपक्षस्य कगृत्वा ह्येकादशीं नरः। प्रातर्दत्वा शुभान्कुंभान्प्रयाति हरिमन्दिरम।।

kārtike śuklapakṣasya kagṛtvā hyekādaśīṃ naraḥ| prātardatvā śubhānkuṃbhānprayāti harimandiram||

संवत्सरव्रतानां हि समाप्तिः कार्तिकं स्मृता। विवाहा यत्र दृश्यन्ते विष्णोर्नाभिसरोरुहे।।

saṃvatsaravratānāṃ hi samāptiḥ kārtikaṃ smṛtā| vivāhā yatra dṛśyante viṣṇornābhisaroruhe||

दिनानि तत्र चत्वारि यथैकं वरावर्णिनि। विनोत्तरायणे कालं लग्नशुद्धिं विनापि च।।

dināni tatra catvāri yathaikaṃ varāvarṇini| vinottarāyaṇe kālaṃ lagnaśuddhiṃ vināpi ca||

दृश्यन्ते यत्र सम्बन्धाः पुत्रपौत्रविवर्द्धनाः। तस्मान्मोहिनि कर्तास्मि कार्तिके व्रतसेवनम।।

dṛśyante yatra sambandhāḥ putrapautravivarddhanāḥ| tasmānmohini kartāsmi kārtike vratasevanam||

अशेषपापनाशाय तव प्रीतिविवृद्धये। अहो माहात्म्यमतुलं कार्तिकस्य त्वयोरितम।।

aśeṣapāpanāśāya tava prītivivṛddhaye| aho māhātmyamatulaṃ kārtikasya tvayoritam||

चातुर्मास्यव्रतानां हि विधिमुद्यापनं वद। पूर्णता येन भवतगि व्रतानां पृथिवीपते।।

cāturmāsyavratānāṃ hi vidhimudyāpanaṃ vada| pūrṇatā yena bhavatagi vratānāṃ pṛthivīpate||

अवैकल्यं भवेच्चैव व्रतं पुण्यफलस्य तु। नक्तव्रती षड्रसेन ब्राह्मणं भोजयेत्प्रिये।।

avaikalyaṃ bhaveccaiva vrataṃ puṇyaphalasya tu| naktavratī ṣaḍrasena brāhmaṇaṃ bhojayetpriye||

अयाचिते त्वनङ्काहं सहिरण्यं प्रदापयेत। अमांसाशीभवेद्यस्त्तु गां प्रदद्यात्सदक्षिणाम।।

ayācite tvanaṅkāhaṃ sahiraṇyaṃ pradāpayet| amāṃsāśībhavedyasttu gāṃ pradadyātsadakṣiṇām||

धात्रीस्नाने नरो दद्याद्दधिपायसमेव च। फलानां नियमे सुभ्रु फलदानं समाचरेत।।

dhātrīsnāne naro dadyāddadhipāyasameva ca| phalānāṃ niyame subhru phaladānaṃ samācaret||

तैलत्यागे घृतं दद्या द्धृतत्यागे पयस्तथा। धान्यानां नियमे शालींस्तत्तद्धान्यमथापि वा।।

tailatyāge ghṛtaṃ dadyā ddhṛtatyāge payastathā| dhānyānāṃ niyame śālīṃstattaddhānyamathāpi vā||

दद्याद्भूशयने शय्यां तूलिकागण्डकान्विताम। पत्रभोजी नरोदद्याद्भाजनं घृतसंयुतम।।

dadyādbhūśayane śayyāṃ tūlikāgaṇḍakānvitām| patrabhojī narodadyādbhājanaṃ ghṛtasaṃyutam||

मौने घण्टां तिलान्वापि सहिरण्यान्प्रदापयेत। दंपत्योर्भोजनं कार्यमुभयोः शयनान्वितम।।

maune ghaṇṭāṃ tilānvāpi sahiraṇyānpradāpayet| daṃpatyorbhojanaṃ kāryamubhayoḥ śayanānvitam||

संभोगं दक्षिणोपेतं व्रतस्य परिपूर्तये। प्रातः स्नाने हयं दद्यान्निःस्नेहे घृतसक्तुकान।।

saṃbhogaṃ dakṣiṇopetaṃ vratasya paripūrtaye| prātaḥ snāne hayaṃ dadyānniḥsnehe ghṛtasaktukān||

नखराणां च केशानां धारणे दर्पणं ददेत। उपानहौ प्रदद्यात्तु पादत्राणविवर्जने।।

nakharāṇāṃ ca keśānāṃ dhāraṇe darpaṇaṃ dadet| upānahau pradadyāttu pādatrāṇavivarjane||

लवणस्य तु संत्यागे दातव्या सुरभिस्तथा। आमिषस्य परित्यागे सवत्सां कपिलां ददेत।।

lavaṇasya tu saṃtyāge dātavyā surabhistathā| āmiṣasya parityāge savatsāṃ kapilāṃ dadet||

नित्यं दीपप्रदो यस्तु व्रते ऽभीष्टे सुरालये। स काञ्चनं तथा ताम्रं सघृतं दीपकं प्रिये।।

nityaṃ dīpaprado yastu vrate 'bhīṣṭe surālaye| sa kāñcanaṃ tathā tāmraṃ saghṛtaṃ dīpakaṃ priye||

प्रदद्याद्वाससा छत्रं वैष्णवे व्रतपूर्तये। एकान्तरोपवासी तु क्षौमवस्त्रं प्रदापयेत।।

pradadyādvāsasā chatraṃ vaiṣṇave vratapūrtaye| ekāntaropavāsī tu kṣaumavastraṃ pradāpayet||

त्रिरात्रे काञ्चनोपेतां दद्याच्छय्यां स्वलङ्कृताम। षड्ररात्राद्युपवासेषु शिबिकां छत्रसंयुताम।।

trirātre kāñcanopetāṃ dadyācchayyāṃ svalaṅkṛtām| ṣaḍrarātrādyupavāseṣu śibikāṃ chatrasaṃyutām||

सवाहपुरुषं पीनमनङ्वाहमथार्पयेत। अजाविकं त्वेकभक्ते फलाहारे सुवर्णकम।।

savāhapuruṣaṃ pīnamanaṅvāhamathārpayet| ajāvikaṃ tvekabhakte phalāhāre suvarṇakam||

शाकाहारे फलं दद्यात्सौवर्णं घृतसंयुतम। रसानां चैव सर्वेषां त्यागे ऽनुक्तस्य वापि च।।

śākāhāre phalaṃ dadyātsauvarṇaṃ ghṛtasaṃyutam| rasānāṃ caiva sarveṣāṃ tyāge 'nuktasya vāpi ca||

दातव्यं राजतं पात्रं सौवर्ण वापि शक्तितः। यथोक्तस्याप्रदाने तु यथोक्ताकरणे ऽपि वा।।

dātavyaṃ rājataṃ pātraṃ sauvarṇa vāpi śaktitaḥ| yathoktasyāpradāne tu yathoktākaraṇe 'pi vā||

विप्रवाक्यं चरेत्सुभ्रु विष्णुस्मरणपूर्वकम। वृथा विप्रवचो यस्तु मन्यते मनुजः शुभे।।

vipravākyaṃ caretsubhru viṣṇusmaraṇapūrvakam| vṛthā vipravaco yastu manyate manujaḥ śubhe||

दक्षिणां नैव दद्याद्वा स याति नरकेध्रुवम। व्रतवैकल्यमासाद्य कुष्ठी चान्धः प्रजायते।।

dakṣiṇāṃ naiva dadyādvā sa yāti narakedhruvam| vratavaikalyamāsādya kuṣṭhī cāndhaḥ prajāyate||

धरामराणां वचने व्यवस्थिता दिवौकसस्तीर्थगणा मखाश्च। को लङ्घयेत्सुभ्रु वचो हि तेषां श्रेयोभिकामो मनुजस्तु विद्वान।।

dharāmarāṇāṃ vacane vyavasthitā divaukasastīrthagaṇā makhāśca| ko laṅghayetsubhru vaco hi teṣāṃ śreyobhikāmo manujastu vidvān||

इदं मया धर्मरहस्ययुक्तं विरञ्चये श्रीपतिना यथोक्तम। प्रकाशितं तुभ्यमनन्यवाच्यं फलप्रदं माधवतुष्टिहेतुम।।

idaṃ mayā dharmarahasyayuktaṃ virañcaye śrīpatinā yathoktam| prakāśitaṃ tubhyamananyavācyaṃ phalapradaṃ mādhavatuṣṭihetum||

वाक्यमुक्तं त्वया साधु कार्तिके यदुपोषणम। व्रतादिकरणं राज्ञां नोक्तं क्वापि निदर्शने।।

vākyamuktaṃ tvayā sādhu kārtike yadupoṣaṇam| vratādikaraṇaṃ rājñāṃ noktaṃ kvāpi nidarśane||

मुक्त्वैकं ब्राह्मणं लोके नोक्तं शूद्रविशोरपि। दानं हि पालनं युद्धं तृतीयं भूभुजां स्मृतम।।

muktvaikaṃ brāhmaṇaṃ loke noktaṃ śūdraviśorapi| dānaṃ hi pālanaṃ yuddhaṃ tṛtīyaṃ bhūbhujāṃ smṛtam||

न व्रतं हि त्वया कार्यं यदि मामिच्छसि प्रियाम। मुहूर्तमपि राजेन्द्र न शक्नोमि त्वया विना।।

na vrataṃ hi tvayā kāryaṃ yadi māmicchasi priyām| muhūrtamapi rājendra na śaknomi tvayā vinā||

स्थातुं कमलगर्भाभ किं पुनर्माससंख्यया। यत्रोपवासकरणं मन्यसे वसाधाधिप।।

sthātuṃ kamalagarbhābha kiṃ punarmāsasaṃkhyayā| yatropavāsakaraṇaṃ manyase vasādhādhipa||

तत्र वै भोजनं देयं विप्राणां च महात्मनाम। अथवा ज्येष्ठपत्नी या सा करोतु व्रतादिकम। एवमुक्ते तु वचने मोहिन्या रुक्मभूषणः।।

tatra vai bhojanaṃ deyaṃ viprāṇāṃ ca mahātmanām| athavā jyeṣṭhapatnī yā sā karotu vratādikam| evamukte tu vacane mohinyā rukmabhūṣaṇaḥ||

आजुहाव प्रियां भार्यां नाम्ना संध्यावलिंशुभाम। आहूता तत्क्षणात्प्राप्ता राजानं भूरिदक्षिणम।।

ājuhāva priyāṃ bhāryāṃ nāmnā saṃdhyāvaliṃśubhām| āhūtā tatkṣaṇātprāptā rājānaṃ bhūridakṣiṇam||

आशीनं शयने दिव्ये मोहिनीबाहुसंवृतम। संघृष्टं हि कुचाग्रेण स्वर्णकुंभनिभेन हि।।

āśīnaṃ śayane divye mohinībāhusaṃvṛtam| saṃghṛṣṭaṃ hi kucāgreṇa svarṇakuṃbhanibhena hi||

शयने वामनेत्रायाः सकामाया महीपते। कृतां जलिपुटा भूत्वा भर्तुर्नमितकन्धरा।।

śayane vāmanetrāyāḥ sakāmāyā mahīpate| kṛtāṃ jalipuṭā bhūtvā bharturnamitakandharā||

संध्यावली प्राह नृपं किमाहूता करोम्यहम। तव वाक्ये स्थिता कान्त दुःसापत्न्यविवर्जिता।।

saṃdhyāvalī prāha nṛpaṃ kimāhūtā karomyaham| tava vākye sthitā kānta duḥsāpatnyavivarjitā||

यथा यथा हि रमसे मोहिन्या सहह भूपते। तथा तथा मम प्रीतिर्वर्द्धते नात्र संशयः।।

yathā yathā hi ramase mohinyā sahaha bhūpate| tathā tathā mama prītirvarddhate nātra saṃśayaḥ||

भर्तुः सौख्येन या नारी दुःखयुक्ता प्रजायते। सा तु श्येनी भवेद्राजंस्त्रीणि वर्षाणि पञ्च च।।

bhartuḥ saukhyena yā nārī duḥkhayuktā prajāyate| sā tu śyenī bhavedrājaṃstrīṇi varṣāṇi pañca ca||

आज्ञां मे देहि राजेन्द्र मा व्रीहां कामिकां कुरु।।

ājñāṃ me dehi rājendra mā vrīhāṃ kāmikāṃ kuru||

जानामि तव शीलं तु कुलं जानामि भामिनि। तव वाक्येन हि चिरं मोहिनी रमिता मया।।

jānāmi tava śīlaṃ tu kulaṃ jānāmi bhāmini| tava vākyena hi ciraṃ mohinī ramitā mayā||

रममाणस्य सुचिरं बहवः कार्तिका गताः। प्रिया सौख्येन मुग्धस्य न गतो हरिवासरः।।

ramamāṇasya suciraṃ bahavaḥ kārtikā gatāḥ| priyā saukhyena mugdhasya na gato harivāsaraḥ||

सो ऽहं तृप्तिमनुप्राप्तः कामभोगात्पुनः पुनः। ज्ञातो ऽयं कार्तिको मासः सर्वपापक्षयङ्करः।।

so 'haṃ tṛptimanuprāptaḥ kāmabhogātpunaḥ punaḥ| jñāto 'yaṃ kārtiko māsaḥ sarvapāpakṣayaṅkaraḥ||

कर्तुकामो व्रतं देवि कार्तिकाख्यं सुपुण्यदम। इयं वारयते मां च व्रताद्ब्रह्मसुता शुभे।।

kartukāmo vrataṃ devi kārtikākhyaṃ supuṇyadam| iyaṃ vārayate māṃ ca vratādbrahmasutā śubhe||

अस्या न विप्रियं कार्यं सर्वथा वरवर्णिनि। मामकं व्रतमाधत्स्व कृच्छ्राख्यं कायशोषकम।।

asyā na vipriyaṃ kāryaṃ sarvathā varavarṇini| māmakaṃ vratamādhatsva kṛcchrākhyaṃ kāyaśoṣakam||

सा चैवमुक्ता नवहेमवर्णा भर्त्रा तदा पीनपयोधरङ्गी। उवाच वाक्यं द्विजराजकक्त्राव्रतं चरिष्ये तव तुष्टिहेतोः।।

sā caivamuktā navahemavarṇā bhartrā tadā pīnapayodharaṅgī| uvāca vākyaṃ dvijarājakaktrāvrataṃ cariṣye tava tuṣṭihetoḥ||

येनैव कीर्तिस्तु यशो भवेच्च तथैव सौख्यं तव कीर्तियुक्तम। करोमि सौम्यं नरदेवनाथ क्षिपामि देहं ज्वलनेत्वदर्थम।।

yenaiva kīrtistu yaśo bhavecca tathaiva saukhyaṃ tava kīrtiyuktam| karomi saumyaṃ naradevanātha kṣipāmi dehaṃ jvalanetvadartham||

अकार्यमेतन्नहि भूमिपाल वाक्येन ते हन्मि सुतं स्वकीयम। किन्त्वेवमेतद्व्रतकर्म भूयः करोमि सौम्यं नरदेवनाथ।।

akāryametannahi bhūmipāla vākyena te hanmi sutaṃ svakīyam| kintvevametadvratakarma bhūyaḥ karomi saumyaṃ naradevanātha||

इत्येवमुक्त्वा रविपुत्रशत्रुं प्रणम्य तं चारुविशालनेत्रा। व्रतं चकाराथ तदा हि देवी ह्यशेषपापौघविनाशनाय।।

ityevamuktvā raviputraśatruṃ praṇamya taṃ cāruviśālanetrā| vrataṃ cakārātha tadā hi devī hyaśeṣapāpaughavināśanāya||

व्रते प्रवृत्ते वरकृच्छ्रसंज्ञे प्रियाकृते हर्षमवाप राजा। उवाच वाक्यं कुशकेतुपुत्रीं कृतं वचः सुभ्रु समीहितं ते।।

vrate pravṛtte varakṛcchrasaṃjñe priyākṛte harṣamavāpa rājā| uvāca vākyaṃ kuśaketuputrīṃ kṛtaṃ vacaḥ subhru samīhitaṃ te||

रमस्व कामं मय सन्निविष्टसंपूर्णवाञ्छा करभोरु हृष्टा। विमुक्तकार्यस्तव सुभ्रु हेतोर्नान्यास्ति नारी मम सौख्यहेतुः।।

ramasva kāmaṃ maya sanniviṣṭasaṃpūrṇavāñchā karabhoru hṛṣṭā| vimuktakāryastava subhru hetornānyāsti nārī mama saukhyahetuḥ||

सा त्वेवमुक्ता निजनायकेन प्रहर्षमभ्येत्य जगाद भूपम। ज्ञात्वा भवन्तं बहुकामयुक्तं त्रिविष्टपान्नाथ समागताहम।।

sā tvevamuktā nijanāyakena praharṣamabhyetya jagāda bhūpam| jñātvā bhavantaṃ bahukāmayuktaṃ triviṣṭapānnātha samāgatāham||

त्यक्त्वामरान्दैत्यगणांश्च सर्वान्गन्धर्वयक्षोरगराक्षसांश्च। संदृश्यमानान्मम नाथ हेतोः स्नेहान्विताहं तव मन्दराद्रौ।।

tyaktvāmarāndaityagaṇāṃśca sarvāngandharvayakṣoragarākṣasāṃśca| saṃdṛśyamānānmama nātha hetoḥ snehānvitāhaṃ tava mandarādrau||

एतत्कामफलं लोके यद्द्वयोरेकचित्तता। अन्यचेतः कृतः कामः शवयोरिव संगमः।।

etatkāmaphalaṃ loke yaddvayorekacittatā| anyacetaḥ kṛtaḥ kāmaḥ śavayoriva saṃgamaḥ||

सफलं हि वपुर्मे ऽद्य सफलं रूपमेव हि। त्वया कामवता कान्त दुर्ल्लभं यज्जगत्त्रये।।

saphalaṃ hi vapurme 'dya saphalaṃ rūpameva hi| tvayā kāmavatā kānta durllabhaṃ yajjagattraye||

प्रोन्नताभ्यां कुचाभ्यां हि कामिनो हृदयं यदि। संश्लिष्टं नहि शीर्येत मन्ये वज्रसमं दृढम। तदेव चामृतं लोके यत्पुरन्ध्र्यधरासवम।।

pronnatābhyāṃ kucābhyāṃ hi kāmino hṛdayaṃ yadi| saṃśliṣṭaṃ nahi śīryeta manye vajrasamaṃ dṛḍham| tadeva cāmṛtaṃ loke yatpurandhryadharāsavam||

कुचाभ्यां हृदि लीनाभ्यां मुखेन परिपीयते। एवमुक्त्वा परिष्वज्य राजानं रहसि स्थितम।।

kucābhyāṃ hṛdi līnābhyāṃ mukhena paripīyate| evamuktvā pariṣvajya rājānaṃ rahasi sthitam||

रमयामास तन्वङ्गी वात्स्यायनविधानतः। तस्यैवं रममाणस्य मोहिन्या सहितस्य हि।।

ramayāmāsa tanvaṅgī vātsyāyanavidhānataḥ| tasyaivaṃ ramamāṇasya mohinyā sahitasya hi||

रुक्माङ्गदस्य कर्णाभ्यां पटहध्वनिरागतः। मत्तेभकुंभसंस्थस्तु धर्माङ्गदनिदेशतः।।

rukmāṅgadasya karṇābhyāṃ paṭahadhvanirāgataḥ| mattebhakuṃbhasaṃsthastu dharmāṅgadanideśataḥ||

प्रातर्हरिदिनं लोकास्तिष्ठध्वं त्वेकभोजनाः। अक्षारलवणाः सर्वे हविष्यान्ननिषेविणः।।

prātarharidinaṃ lokāstiṣṭhadhvaṃ tvekabhojanāḥ| akṣāralavaṇāḥ sarve haviṣyānnaniṣeviṇaḥ||

अवनीतल्पशयनाः प्रियासंगविवर्जिताः। स्मरध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषोत्तमम।।

avanītalpaśayanāḥ priyāsaṃgavivarjitāḥ| smaradhvaṃ devadeveśaṃ purāṇaṃ puruṣottamam||

सकृद्भोजनसंयुक्ता उपवासं करिष्यथ। अकृतश्राद्धनिचया अप्राप्ताः पिण्डमेव च।।

sakṛdbhojanasaṃyuktā upavāsaṃ kariṣyatha| akṛtaśrāddhanicayā aprāptāḥ piṇḍameva ca||

गयामगतपुत्राश्च गच्छध्वं श्रीहरेः पदम। एषा कार्तिकशुक्ला वै हरेर्निद्राव्यपोहिनी।।

gayāmagataputrāśca gacchadhvaṃ śrīhareḥ padam| eṣā kārtikaśuklā vai harernidrāvyapohinī||

प्रातरेकादशी प्राप्ता मा कृथा भोजनं क्वचित। ब्रह्महत्यादिपापानि कामकारकृतानि च।।

prātarekādaśī prāptā mā kṛthā bhojanaṃ kvacit| brahmahatyādipāpāni kāmakārakṛtāni ca||

तानि यास्यन्ति सर्वाणि उपोष्येमां प्रबोधिनीम। प्रबोधयेद्धर्म्मपरान्न्यायाचार समन्वितान।।

tāni yāsyanti sarvāṇi upoṣyemāṃ prabodhinīm| prabodhayeddharmmaparānnyāyācāra samanvitān||

हरेः प्रबोधमाधत्ते तेनैषा बोधिनी स्मृता। सकृच्चोपोषितां चेमां निद्राच्छेदकरीं हरेः।।

hareḥ prabodhamādhatte tenaiṣā bodhinī smṛtā| sakṛccopoṣitāṃ cemāṃ nidrācchedakarīṃ hareḥ||

तनयो न भवेन्मर्त्यो न गर्भे जायते पुनः। रुरुध्वं चक्रिणः पूजामात्मवित्तेन मानवाः।।

tanayo na bhavenmartyo na garbhe jāyate punaḥ| rurudhvaṃ cakriṇaḥ pūjāmātmavittena mānavāḥ||

वस्त्रैः पुष्पैर्धूपदीपैर्वरचन्दनकुङ्कुमैः। सुहृद्यैश्च फलैर्गन्धैर्यजध्वं श्रीहरेः पदम।।

vastraiḥ puṣpairdhūpadīpairvaracandanakuṅkumaiḥ| suhṛdyaiśca phalairgandhairyajadhvaṃ śrīhareḥ padam||

यो न कुर्याद्वचो मे ऽद्य धर्म्यं विष्णुगतिप्रदम। स मे दण्ड्यश्च वाध्यश्च निर्वास्यो विषयाद्ध्रुवम।।

yo na kuryādvaco me 'dya dharmyaṃ viṣṇugatipradam| sa me daṇḍyaśca vādhyaśca nirvāsyo viṣayāddhruvam||

एवंविधे वाद्यमाने पटहे मेघनिःस्वने। हस्ता दमुञ्च तांबूलं सकर्पूरं नृपोत्तमः।।

evaṃvidhe vādyamāne paṭahe meghaniḥsvane| hastā damuñca tāṃbūlaṃ sakarpūraṃ nṛpottamaḥ||

मोहिनीकुचयोर्लग्नं हृदयं स विकृष्य वै। उदत्तिष्ठन्महीपालः शय्यायां रतिवर्द्धनः।।

mohinīkucayorlagnaṃ hṛdayaṃ sa vikṛṣya vai| udattiṣṭhanmahīpālaḥ śayyāyāṃ rativarddhanaḥ||

मोहिनीं मोहकामार्त्तां सत्वियन श्लक्ष्णया गिरा। देवि प्रातर्हरिदिनं भविष्यत्यधनाशनम।।

mohinīṃ mohakāmārttāṃ satviyan ślakṣṇayā girā| devi prātarharidinaṃ bhaviṣyatyadhanāśanam||

संयतो ऽहं भविष्यामि क्षम्यतां क्षम्यतामिति। तवाज्ञया मया कृच्छ्रं सन्ध्यावल्या तु कारितम।।

saṃyato 'haṃ bhaviṣyāmi kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti| tavājñayā mayā kṛcchraṃ sandhyāvalyā tu kāritam||

इयमेकादशी कार्या प्रबोधकरणी मया। अशेषपापबन्धस्य छेदनी गतिदायिनी।।

iyamekādaśī kāryā prabodhakaraṇī mayā| aśeṣapāpabandhasya chedanī gatidāyinī||

त्रयाणामपि लोकानां महोत्सवविधायिनी। तस्माद्धविष्यं भोक्ष्ये ऽहं नियतो मत्तगामिनी।।

trayāṇāmapi lokānāṃ mahotsavavidhāyinī| tasmāddhaviṣyaṃ bhokṣye 'haṃ niyato mattagāminī||

मया सह विशालाक्षि त्वं चापि तमधोक्षजम। आराधय हृषीकेशमुपवासपरायणा। येन यास्यसि निर्वाणं दाहप्रलयवर्जितम।।

mayā saha viśālākṣi tvaṃ cāpi tamadhokṣajam| ārādhaya hṛṣīkeśamupavāsaparāyaṇā| yena yāsyasi nirvāṇaṃ dāhapralayavarjitam||

साधूक्तं हि त्वया राजन्पूजनं चक्रपाणिनः। जन्ममृत्युजराछेदि करिष्ये ऽहं तवाज्ञया।।

sādhūktaṃ hi tvayā rājanpūjanaṃ cakrapāṇinaḥ| janmamṛtyujarāchedi kariṣye 'haṃ tavājñayā||

प्रतिज्ञा या त्वया पूर्वं कृता मन्दरमस्तके। करप्रदानसहिता भवता सुकृताङ्किता।।

pratijñā yā tvayā pūrvaṃ kṛtā mandaramastake| karapradānasahitā bhavatā sukṛtāṅkitā||

तस्यास्तु समयः प्राप्तो दीयतां स हि मे त्वया। जन्मप्रभृति यत्पुण्यं त्वया यत्नेन संचितम।।

tasyāstu samayaḥ prāpto dīyatāṃ sa hi me tvayā| janmaprabhṛti yatpuṇyaṃ tvayā yatnena saṃcitam||

तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं न ददासि वरं यदि। एहि चार्वङ्गि कर्त्तास्मि यत्ते मनसि वर्तते।।

tatsarvaṃ naśyati kṣipraṃ na dadāsi varaṃ yadi| ehi cārvaṅgi karttāsmi yatte manasi vartate||

नादेयं विद्यते किञ्चित्तुभ्यं मे जीवितावधि। किं पुनर्ग्रामवित्तादि धरायुक्तं च भामिनि।।

nādeyaṃ vidyate kiñcittubhyaṃ me jīvitāvadhi| kiṃ punargrāmavittādi dharāyuktaṃ ca bhāmini||

नाथ कान्त विभो राजन जीवितेश रतिप्रिय। नोपोष्यं वामरं विष्णोर्भोक्तव्या यद्यहं प्रिया।।

nātha kānta vibho rājan jīviteśa ratipriya| nopoṣyaṃ vāmaraṃ viṣṇorbhoktavyā yadyahaṃ priyā||

न च ते ऽहं प्रिया राजन सुहूर्तमपि कामये। त्वत्संयोगं विना भूता भविष्यामि वरं विना।।

na ca te 'haṃ priyā rājan suhūrtamapi kāmaye| tvatsaṃyogaṃ vinā bhūtā bhaviṣyāmi varaṃ vinā||

तस्मान्मां यदि वाञ्छेथा भोक्तुं सत्यपरायण। तदा त्यजोपवासं हि भुज्यतां हरिवासरे।।

tasmānmāṃ yadi vāñchethā bhoktuṃ satyaparāyaṇa| tadā tyajopavāsaṃ hi bhujyatāṃ harivāsare||

एष एव वरो देयो यो मया प्रार्थितः पुरा। न चेद्दास्यसि राजेन्द्र भूत्वानृतवचाभवान।।

eṣa eva varo deyo yo mayā prārthitaḥ purā| na ceddāsyasi rājendra bhūtvānṛtavacābhavān||

यास्यते नरके घोरे यावदाभूतसंप्लवम। मैवं त्वं वद कल्याणि नेदं त्वय्युपपद्यते।।

yāsyate narake ghore yāvadābhūtasaṃplavam| maivaṃ tvaṃ vada kalyāṇi nedaṃ tvayyupapadyate||

विधेश्च तनया भूत्वा धर्मविघ्नं कोरोषि किम। जन्मप्रभृत्यहं नैव भुक्तवान्हरिवासरे।।

vidheśca tanayā bhūtvā dharmavighnaṃ koroṣi kim| janmaprabhṛtyahaṃ naiva bhuktavānharivāsare||

स चाद्याहं कथं भोक्ता संजातपलितः शुभे। यौवनातीतमर्त्यस्य क्षीणेन्द्रियबलस्य च।।

sa cādyāhaṃ kathaṃ bhoktā saṃjātapalitaḥ śubhe| yauvanātītamartyasya kṣīṇendriyabalasya ca||

स्वर्णदीसेवनं युक्तमथवा हरिपूजनम। न कृतं यन्मया बाल्ये यौवने न कृतं च यत।।

svarṇadīsevanaṃ yuktamathavā haripūjanam| na kṛtaṃ yanmayā bālye yauvane na kṛtaṃ ca yat||

तदहं क्षीणवीर्यो ऽद्य कथं कुर्यां जुगुप्सितम। प्रसीद चपलापाङ्गि प्रसीद वरवर्णिनि।।

tadahaṃ kṣīṇavīryo 'dya kathaṃ kuryāṃ jugupsitam| prasīda capalāpāṅgi prasīda varavarṇini||

मा कुरुष्व व्रते भङ्गं दाताहं राज्यसंपदाम। अथवा नेच्छसि त्वं तत्करोम्यन्यत्सुलोचने।।

mā kuruṣva vrate bhaṅgaṃ dātāhaṃ rājyasaṃpadām| athavā necchasi tvaṃ tatkaromyanyatsulocane||

आरोपयित्वा शिबिकां विमानप्रतिमां शुभाम। यत्रेच्छसि नयिष्यामि पादचारी कलत्रयुक।।

āropayitvā śibikāṃ vimānapratimāṃ śubhām| yatrecchasi nayiṣyāmi pādacārī kalatrayuk||

यदि तच्चापि नेच्छेस्त्वं विमानं हि कृतं मया। तर्हि स्वर्णमयौ स्तंभौ कृत्वा विद्रुमभूषितौ।।

yadi taccāpi necchestvaṃ vimānaṃ hi kṛtaṃ mayā| tarhi svarṇamayau staṃbhau kṛtvā vidrumabhūṣitau||

मुक्ताफलमयीं दोलां करिष्ये त्वत्कृते प्रिये। तत्र त्वां दोलयिष्यामि बहून्मासानहर्निशम।।

muktāphalamayīṃ dolāṃ kariṣye tvatkṛte priye| tatra tvāṃ dolayiṣyāmi bahūnmāsānaharniśam||

व्रतभङ्गं वरारोहे मा कुरुष्व मम प्रिये। वरं श्वपचमांसं हि श्वमांसं वा वरानने।।

vratabhaṅgaṃ varārohe mā kuruṣva mama priye| varaṃ śvapacamāṃsaṃ hi śvamāṃsaṃ vā varānane||

आत्मनो वा नरैर्भुक्तं यैर्भुक्तं हरिवासरे। त्रैलोक्यघातिनः पापं मैथुने शशिनः क्षये।।

ātmano vā narairbhuktaṃ yairbhuktaṃ harivāsare| trailokyaghātinaḥ pāpaṃ maithune śaśinaḥ kṣaye||

नरस्य संचरेत्पापं भूतायां क्षौरकर्मणि। भोजने वासरे विष्णोस्तैले षष्ट्यां व्यवस्थिते।।

narasya saṃcaretpāpaṃ bhūtāyāṃ kṣaurakarmaṇi| bhojane vāsare viṣṇostaile ṣaṣṭyāṃ vyavasthite||

लवणे तु तृतीयायां सप्तम्यां पिशिते शुभे। आज्येषु पौर्णमास्यां वै सुरायां रविसंक्रमे।।

lavaṇe tu tṛtīyāyāṃ saptamyāṃ piśite śubhe| ājyeṣu paurṇamāsyāṃ vai surāyāṃ ravisaṃkrame||

गोचारस्य प्रलोपे च कूटसाक्ष्यप्रदायके। निक्षेपहारके वापि कुमारीविघ्नकारके।।

gocārasya pralope ca kūṭasākṣyapradāyake| nikṣepahārake vāpi kumārīvighnakārake||

विश्वस्तघातके चापि मृतवत्साप्रदोग्धरि। ददामीति द्विजाग्र्याय प्रतिश्रुत्य न दातरि।।

viśvastaghātake cāpi mṛtavatsāpradogdhari| dadāmīti dvijāgryāya pratiśrutya na dātari||

मणिकूटे तुलाकूटे कन्यानृतगवानृते। यत्पातकं तदन्ने हि संस्थितं हरिवासरे।।

maṇikūṭe tulākūṭe kanyānṛtagavānṛte| yatpātakaṃ tadanne hi saṃsthitaṃ harivāsare||

तद्विद्वांश्चारुनयने कथं भोक्ष्यामि तापकम। एकभुक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च।।

tadvidvāṃścārunayane kathaṃ bhokṣyāmi tāpakam| ekabhuktena naktena tathaivāyācitena ca||

उपवासेन राजेन्द्र द्वादशीं न हि लङ्घयेत। गुर्विणीनां गृहस्थानां क्षीणानां रोगिणां तथा।।

upavāsena rājendra dvādaśīṃ na hi laṅghayet| gurviṇīnāṃ gṛhasthānāṃ kṣīṇānāṃ rogiṇāṃ tathā||

शिशूनां वलिगात्राणां न युक्तं समुपोषणम। यज्ञभोगोद्यतानां च संग्रामक्षितिसेविनाम।।

śiśūnāṃ valigātrāṇāṃ na yuktaṃ samupoṣaṇam| yajñabhogodyatānāṃ ca saṃgrāmakṣitisevinām||

पतिव्रतानां राजेन्द्र न युक्तं समुपोषणम। एतन्मे गौतमः प्राह स्थिताया मन्दराचले।।

pativratānāṃ rājendra na yuktaṃ samupoṣaṇam| etanme gautamaḥ prāha sthitāyā mandarācale||

नाव्रतेन दिनं विष्णोर्नेयं मनुजसत्तम। ते गृहस्था द्विजा ज्ञेया येषामग्निपरिग्रहः।।

nāvratena dinaṃ viṣṇorneyaṃ manujasattama| te gṛhasthā dvijā jñeyā yeṣāmagniparigrahaḥ||

राजानस्ते तु विज्ञेया ये प्रजापालने स्थिताः। गुर्विणी ह्यष्टममासीया शिशवश्चाष्टवत्सराः।।

rājānaste tu vijñeyā ye prajāpālane sthitāḥ| gurviṇī hyaṣṭamamāsīyā śiśavaścāṣṭavatsarāḥ||

अतिलङ्घनिनः क्षीणा वलिगात्रास्तु वार्द्धकाः। ये विवाहादिमाङ्गल्यकर्मव्यग्रा महोत्सवाः।।

atilaṅghaninaḥ kṣīṇā valigātrāstu vārddhakāḥ| ye vivāhādimāṅgalyakarmavyagrā mahotsavāḥ||

निवृत्ताश्च प्रवृत्तेभ्यो यज्ञानां चोद्यता हि ते। त्रिविधेन पुराणेन भर्त्तुर्या स्त्री हिते रता।।

nivṛttāśca pravṛttebhyo yajñānāṃ codyatā hi te| trividhena purāṇena bhartturyā strī hite ratā||

पतिव्रता तु सा ज्ञेया योनिसंरक्षणा तथा। किमन्यैर्बहुभिर्भूप वाक्यालापकृतैर्मया।।

pativratā tu sā jñeyā yonisaṃrakṣaṇā tathā| kimanyairbahubhirbhūpa vākyālāpakṛtairmayā||

भोजने तु कृते प्रीतिरेकादश्यां त्वया मम। न प्रीतिर्यदि मे छित्वा शिरः स्वं हि प्रयच्छसि।।

bhojane tu kṛte prītirekādaśyāṃ tvayā mama| na prītiryadi me chitvā śiraḥ svaṃ hi prayacchasi||

न करिष्यसि चेद्राजन भोजनं हरिवासरे। तदा ह्यसत्यवचसो देहं न स्पर्शयामि ते।।

na kariṣyasi cedrājan bhojanaṃ harivāsare| tadā hyasatyavacaso dehaṃ na sparśayāmi te||

वर्णानामाश्रमाणां हि सत्यं राजेन्द्र पूज्यते। विशेषाद्भूमिपालानां त्वद्विधानां महीपते।।

varṇānāmāśramāṇāṃ hi satyaṃ rājendra pūjyate| viśeṣādbhūmipālānāṃ tvadvidhānāṃ mahīpate||

सत्येन सूर्यस्तपति शशी सत्येनराजते। सत्ये स्थिता क्षितिर्भूप सत्यं धारयते जगत।।

satyena sūryastapati śaśī satyenarājate| satye sthitā kṣitirbhūpa satyaṃ dhārayate jagat||

सत्येन वायुर्वहति सत्येन ज्वलते शिखी। सत्या धारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम।।

satyena vāyurvahati satyena jvalate śikhī| satyā dhāramidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam||

न सत्याच्चालते सिंधुर्न विन्ध्यो वर्द्धते नृप। न गर्भं युवती धत्ते वेलातीतं कदाचन।।

na satyāccālate siṃdhurna vindhyo varddhate nṛpa| na garbhaṃ yuvatī dhatte velātītaṃ kadācana||

सत्ये स्थिता हि तरवः फलपुष्पप्रदर्शिनः। दिव्यादिसाधनं नॄणां सत्याधारं महीपते।।

satye sthitā hi taravaḥ phalapuṣpapradarśinaḥ| divyādisādhanaṃ nṝṇāṃ satyādhāraṃ mahīpate||

अश्वमेधसहस्रेभ्यः सत्यमेव विशिष्यते। मदिरापानतुल्येन कर्मणा लिप्यसे ऽनृतात।।

aśvamedhasahasrebhyaḥ satyameva viśiṣyate| madirāpānatulyena karmaṇā lipyase 'nṛtāt||

यत्त्वया व्याहृतं वाक्यं ममेदं गौतमेरितम। मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे हरिवासरभोजनम।।

yattvayā vyāhṛtaṃ vākyaṃ mamedaṃ gautameritam| mandare parvataśreṣṭhe harivāsarabhojanam||

अमतेन पुराणानां व्याहृतं यद्द्विजन्मना। क्षुद्रशास्त्रोपदेशेन लोलुपेन वरानने।।

amatena purāṇānāṃ vyāhṛtaṃ yaddvijanmanā| kṣudraśāstropadeśena lolupena varānane||

पुराणे निर्णयो ह्येष विद्वद्भिः समुदाहृतः। न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ।।

purāṇe nirṇayo hyeṣa vidvadbhiḥ samudāhṛtaḥ| na śaṅkhena pibettoyaṃ na hanyātkūrmasūkarau||

एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि। अगम्यागमने देवि अभक्ष्यस्य च भक्षणे।।

ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi| agamyāgamane devi abhakṣyasya ca bhakṣaṇe||

अकार्यकरणे जन्तोर्गोसहस्रवधः स्मृतः। जानन्नपि कथं देवि भोक्ष्ये ऽहं हरिवासरे।।

akāryakaraṇe jantorgosahasravadhaḥ smṛtaḥ| jānannapi kathaṃ devi bhokṣye 'haṃ harivāsare||

पुरोडाशो ऽपि वामोरु संप्राप्ते हरिवासरे। अभक्ष्येण समः प्रोक्तः किं पुनश्चात्तनक्रिया।।

puroḍāśo 'pi vāmoru saṃprāpte harivāsare| abhakṣyeṇa samaḥ proktaḥ kiṃ punaścāttanakriyā||

अनुकूलं नृणां प्रोक्तं क्षीणानां वरवर्णिनि। मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं मुनीश्वरैः।।

anukūlaṃ nṛṇāṃ proktaṃ kṣīṇānāṃ varavarṇini| mūlaṃ phalaṃ payastoyamupabhojyaṃ munīśvaraiḥ||

नत्वत्र भोजनं कैश्चिदेकादश्यां प्रदर्शितम। ज्वरिणां लङ्घनं शस्तं धार्मिकाणामुपोषणम।।

natvatra bhojanaṃ kaiścidekādaśyāṃ pradarśitam| jvariṇāṃ laṅghanaṃ śastaṃ dhārmikāṇāmupoṣaṇam||

शुभं गतिप्रदं प्रोक्तं संप्राप्ते हरिवासरे। ज्वरमध्ये कृतं पथ्यं निधनाय प्रकल्पते।।

śubhaṃ gatipradaṃ proktaṃ saṃprāpte harivāsare| jvaramadhye kṛtaṃ pathyaṃ nidhanāya prakalpate||

वैष्णवे तु दिने भुक्तं नरकायैव केवलम। माग्रहं कुरु वामोरु व्रतभङ्गो भवेन्मम।।

vaiṣṇave tu dine bhuktaṃ narakāyaiva kevalam| māgrahaṃ kuru vāmoru vratabhaṅgo bhavenmama||

यदन्यद्वोचते तुभ्यं तत्कर्तास्मि न संशयः। न चान्यद्रोचते राजन्विना वै भोजनं तव।।

yadanyadvocate tubhyaṃ tatkartāsmi na saṃśayaḥ| na cānyadrocate rājanvinā vai bhojanaṃ tava||

जीवितस्यापि दानेन न मे किञ्चित्प्रयोदजनम। न च वेदेषु दृष्टो ऽयमुपवासो हरेर्दिने।।

jīvitasyāpi dānena na me kiñcitprayodajanam| na ca vedeṣu dṛṣṭo 'yamupavāso harerdine||

अग्निमन्तो न विप्रा हि मन्यन्ते समुपोषणम। वेदबाह्य कथं धर्मं भवांश्चरितुमिच्छति।।

agnimanto na viprā hi manyante samupoṣaṇam| vedabāhya kathaṃ dharmaṃ bhavāṃścaritumicchati||

वचो निशम्य मोहिन्या राजा वेदविदां वरः। उवाच मानसे क्रुद्धः प्रहसन्निव भूपते।।

vaco niśamya mohinyā rājā vedavidāṃ varaḥ| uvāca mānase kruddhaḥ prahasanniva bhūpate||

शृणु मोहिनि मद्वाक्यं वेदो ऽयं बहुधा स्थितः। यज्ञकर्मक्रिया वेदः स्मृतिर्वेदो गृहाश्रमे।।

śṛṇu mohini madvākyaṃ vedo 'yaṃ bahudhā sthitaḥ| yajñakarmakriyā vedaḥ smṛtirvedo gṛhāśrame||

स्मृतिर्वेदः क्रियावेदः पुराणेषु प्रतिष्ठितः। पुराणपुंरुषाज्जातं यथेदं जगदद्भुतम।।

smṛtirvedaḥ kriyāvedaḥ purāṇeṣu pratiṣṭhitaḥ| purāṇapuṃruṣājjātaṃ yathedaṃ jagadadbhutam||

तथेदं वाङ्मयं जातं पुराणेभ्यो न संशयः। वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थं वरानने।।

tathedaṃ vāṅmayaṃ jātaṃ purāṇebhyo na saṃśayaḥ| vedārthādadhikaṃ manye purāṇārthaṃ varānane||

वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणेष्वेव सर्वदा। बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति।।

vedāḥ pratiṣṭhitāḥ sarve purāṇeṣveva sarvadā| bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati||

न वेदे ग्रहसंचारो न शुद्धिः कालबोधिनी। तिथिवृद्धिक्षयो वापि पर्वग्रहविनिर्णयः।।

na vede grahasaṃcāro na śuddhiḥ kālabodhinī| tithivṛddhikṣayo vāpi parvagrahavinirṇayaḥ||

इति हासपुराणैस्तु निश्चयो ऽयं कृतः पुरा। यन्न दृष्टं हि वेदेषु तत्सर्वं लक्ष्यते स्मृतौ।।

iti hāsapurāṇaistu niścayo 'yaṃ kṛtaḥ purā| yanna dṛṣṭaṃ hi vedeṣu tatsarvaṃ lakṣyate smṛtau||

उभयोर्यन्न दृष्टं हि तत्पुराणैः प्रगीयते। प्रायश्चित्तं तु हत्यायामातुरस्यौषधं प्रिये।।

ubhayoryanna dṛṣṭaṃ hi tatpurāṇaiḥ pragīyate| prāyaścittaṃ tu hatyāyāmāturasyauṣadhaṃ priye||

न चापि पापशुद्धिः स्यादात्मनश्च परस्य वा। यद्वेदैर्गीयते सुभ्रु उपाङ्गैर्यत्प्रगीयते।।

na cāpi pāpaśuddhiḥ syādātmanaśca parasya vā| yadvedairgīyate subhru upāṅgairyatpragīyate||

पुराणैः स्मृतिभिश्चैव वेद एव निगद्यते। रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने।।

purāṇaiḥ smṛtibhiścaiva veda eva nigadyate| raṭantīha purāṇāni bhūyo bhūyo varānane||

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे। पुराणमन्यथा मत्वा तिर्यग्योनिमवाप्नुयात।।

na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ saṃprāpte harivāsare| purāṇamanyathā matvā tiryagyonimavāpnuyāt||

संस्रातो ऽपि सुदान्तो ऽपि न गतिं प्राप्नुयादिति। पितरं को न वन्देत मातरं को न पूजयेत।।

saṃsrāto 'pi sudānto 'pi na gatiṃ prāpnuyāditi| pitaraṃ ko na vandeta mātaraṃ ko na pūjayet||

को न गच्छेत्सरिच्छ्रेष्ठां को भुङ्क्ते हरिवासरे। को हि दूषयते वेदं ब्राह्मणं को निपातयेत।।

ko na gacchetsaricchreṣṭhāṃ ko bhuṅkte harivāsare| ko hi dūṣayate vedaṃ brāhmaṇaṃ ko nipātayet||

को गच्छेत्परदारान हि को भुङ्क्ते हरिवासरे।।

ko gacchetparadārān hi ko bhuṅkte harivāsare||

नहीदृशं पापमिहास्ति जन्तोर्विमूढचित्तस्य दिने हरेः प्रिये। यद्भोजनेनात्मनिपातकारिणा यमस्य रवातेषु चिरं सुलोचने।।

nahīdṛśaṃ pāpamihāsti jantorvimūḍhacittasya dine hareḥ priye| yadbhojanenātmanipātakāriṇā yamasya ravāteṣu ciraṃ sulocane||

शीघ्रमानय विप्रांस्त्वं घूर्णिके वेदपारगान। येषां वाक्येन युक्तो ऽयं राजा कुर्याद्धि भोजनम।।

śīghramānaya viprāṃstvaṃ ghūrṇike vedapāragān| yeṣāṃ vākyena yukto 'yaṃ rājā kuryāddhi bhojanam||

सा तद्वाक्यमुपाकर्ण्य ब्राह्मणान्वेदशालिनः। गौतमादीन्समाहूय मोहिनीपार्श्वमानयत।।

sā tadvākyamupākarṇya brāhmaṇānvedaśālinaḥ| gautamādīnsamāhūya mohinīpārśvamānayata||

तान्विप्रानागतान्दृष्ट्वा वेदवेदाङ्गपारगान। मोहिनी सहिता राज्ञा ववन्दे कार्यतत्परा।।

tānviprānāgatāndṛṣṭvā vedavedāṅgapāragān| mohinī sahitā rājñā vavande kāryatatparā||

उपविष्टास्तु ते सर्वे शातकैंभमयेषु च। आसनेषु महीपाल ज्वलदग्निसमप्रभाः।।

upaviṣṭāstu te sarve śātakaiṃbhamayeṣu ca| āsaneṣu mahīpāla jvaladagnisamaprabhāḥ||

तेषां मध्ये वयोवृद्धो गौतमो वाक्यमब्रवीत। वयं समागता देवि नानाशास्त्रविशारदाः।।

teṣāṃ madhye vayovṛddho gautamo vākyamabravīt| vayaṃ samāgatā devi nānāśāstraviśāradāḥ||

सर्वसंदेहहर्तारो यदर्थं ते समाहुताः। तच्छत्वा वचनं तेषां मोहिनी ब्रह्मणः सुता।।

sarvasaṃdehahartāro yadarthaṃ te samāhutāḥ| tacchatvā vacanaṃ teṣāṃ mohinī brahmaṇaḥ sutā||

सर्वासाध्यकृतं कर्तुं प्रवृत्तांस्तानुवाच ह। संदेहस्तु जडौ ह्येष स्वल्पो वा स्वमतिर्यथा।।

sarvāsādhyakṛtaṃ kartuṃ pravṛttāṃstānuvāca ha| saṃdehastu jaḍau hyeṣa svalpo vā svamatiryathā||

सो ऽयं वदति राजा वै नाहं भोक्ष्ये हरेर्दिने। अन्नाधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम।।

so 'yaṃ vadati rājā vai nāhaṃ bhokṣye harerdine| annādhāramidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam||

मृता ह्यपि तथान्नेन प्रीयन्ते पितरो दिवि। कर्कन्धुमात्रं प्रहुतं पुरोडाशं हि देवताः।।

mṛtā hyapi tathānnena prīyante pitaro divi| karkandhumātraṃ prahutaṃ puroḍāśaṃ hi devatāḥ||

कामयन्ति द्विजश्रेष्ठास्ततो ऽन्नं ह्यमृतं परम। पिपीलिकापि क्षुधिता मुखेनादाय तण्डुलम।।

kāmayanti dvijaśreṣṭhāstato 'nnaṃ hyamṛtaṃ param| pipīlikāpi kṣudhitā mukhenādāya taṇḍulam||

बिलं व्रजति दुःखेन कस्यान्नं नहि रोचते। अयं खादति नान्नाद्यं संप्राप्ते हरिवासरे।।

bilaṃ vrajati duḥkhena kasyānnaṃ nahi rocate| ayaṃ khādati nānnādyaṃ saṃprāpte harivāsare||

निजधर्मं परित्यज्य परधर्मे व्यवस्थितः। विधावानां यतीनां च युज्यते व्रतसेवनम।।

nijadharmaṃ parityajya paradharme vyavasthitaḥ| vidhāvānāṃ yatīnāṃ ca yujyate vratasevanam||

परधर्मरतो यः स्यात्स्वधर्मविमुखो नरः। सोंऽधे तमसि मज्जेत यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश।।

paradharmarato yaḥ syātsvadharmavimukho naraḥ| soṃ'dhe tamasi majjeta yāvadindrāścaturddaśa||

उपवासादिकरणं भूभुजां नोदितं क्वचित। प्रजासंरक्षणं त्यक्त्वा चतुर्वर्गफलप्रदम।।

upavāsādikaraṇaṃ bhūbhujāṃ noditaṃ kvacit| prajāsaṃrakṣaṇaṃ tyaktvā caturvargaphalapradam||

नारीणां भर्तृशूश्रूषा पुत्राणां पितृसेवनम। शूद्राणां द्विजसेवा च लोकरक्षा महीभृताम।।

nārīṇāṃ bhartṛśūśrūṣā putrāṇāṃ pitṛsevanam| śūdrāṇāṃ dvijasevā ca lokarakṣā mahībhṛtām||

स्वकं कर्म परित्यज्य यो ऽन्यत्र कुरुते श्रमम। अज्ञानाद्वा प्रमादाच्च पतितः स न संशयः।।

svakaṃ karma parityajya yo 'nyatra kurute śramam| ajñānādvā pramādācca patitaḥ sa na saṃśayaḥ||

सो ऽयमद्य महीपालो यतिधर्म्मे व्यवस्थितः। सुबुद्ध्याचारशीलश्च वेदोक्तं त्यजति द्विजाः।।

so 'yamadya mahīpālo yatidharmme vyavasthitaḥ| subuddhyācāraśīlaśca vedoktaṃ tyajati dvijāḥ||

स्वेच्छाचारा तु या नारी यो ऽविनीतः सुतो द्विजाः। एकान्तशीलो नृपतिर्भृत्यः कर्मविवर्जितः।।

svecchācārā tu yā nārī yo 'vinītaḥ suto dvijāḥ| ekāntaśīlo nṛpatirbhṛtyaḥ karmavivarjitaḥ||

सर्वे ते नरकं यान्ति ह्यप्रतिष्ठश्च यो द्विजाः। अयं हि नियमोपेतो हरिपूजनतत्परः।।

sarve te narakaṃ yānti hyapratiṣṭhaśca yo dvijāḥ| ayaṃ hi niyamopeto haripūjanatatparaḥ||

आक्रन्दे वर्त्तमाने तु न यद्येष प्रधावति। व्यपोह्य हरिपूजां वै ब्रह्महत्यां तु विन्दति।।

ākrande varttamāne tu na yadyeṣa pradhāvati| vyapohya haripūjāṃ vai brahmahatyāṃ tu vindati||

क्षीणदेहे हरिदिने कथं संयमयिष्यति। अन्नात्प्रभवति प्राणः प्राणाद्देहविचेष्टनम।।

kṣīṇadehe haridine kathaṃ saṃyamayiṣyati| annātprabhavati prāṇaḥ prāṇāddehaviceṣṭanam||

चेष्टया रिपुनाशश्च तद्धीनः परिभूयते। एवं ज्ञात्वा मया राजा बोध्यमानो न बुद्ध्यति।।

ceṣṭayā ripunāśaśca taddhīnaḥ paribhūyate| evaṃ jñātvā mayā rājā bodhyamāno na buddhyati||

एतदेव व्रतं राज्ञो यत्प्रजापालनं चरेत। न व्रतं किञ्चिदस्त्यन्यन्नृपस्य द्विजसत्तमाः।।

etadeva vrataṃ rājño yatprajāpālanaṃ caret| na vrataṃ kiñcidastyanyannṛpasya dvijasattamāḥ||

किं देव कार्येण नराधिपस्य कृत्वा हि मन्युं विषयस्थितानाम। तद्देवकार्यं स च यज्ञहोमो यद्रक्तपातो न भवेत स्वराष्ट्रे।।

kiṃ deva kāryeṇa narādhipasya kṛtvā hi manyuṃ viṣayasthitānām| taddevakāryaṃ sa ca yajñahomo yadraktapāto na bhavet svarāṣṭre||

तद्वाक्यं ब्राह्मणाः श्रुत्वा मोहिन्या समुदीरितम। तथ्यमित्येवमुक्त्वा तु राजानं वाक्यमब्रुवन।।

tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ śrutvā mohinyā samudīritam| tathyamityevamuktvā tu rājānaṃ vākyamabruvan||

यस्त्वया नृपते पुण्यः कृतो ऽयं शपथः किल। एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि।।

yastvayā nṛpate puṇyaḥ kṛto 'yaṃ śapathaḥ kila| ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi||

न कृतः शास्त्रदृष्ट्या तु स्वबुद्ध्यैव प्रकल्पितः। साग्रीनां प्राशनं प्रोक्तमुभयोः संध्ययोः किल।।

na kṛtaḥ śāstradṛṣṭyā tu svabuddhyaiva prakalpitaḥ| sāgrīnāṃ prāśanaṃ proktamubhayoḥ saṃdhyayoḥ kila||

होमोच्छिष्टप्रभोक्तारस्त्रयो वर्णाः प्रकीर्तिताः। विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम।।

homocchiṣṭaprabhoktārastrayo varṇāḥ prakīrtitāḥ| viśeṣādbhūmipālānāṃ kathaṃ yuktamupoṣaṇam||

सर्वदोद्यतशस्त्राणां दुष्टसंयमिनां विभो। शास्त्रतो ऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः।।

sarvadodyataśastrāṇāṃ duṣṭasaṃyamināṃ vibho| śāstrato 'śāstrato vāpi yastvayā śapathaḥ kṛtaḥ||

परिपूर्णो भवत्यद्य वाक्येन हि द्विजन्मनाम। व्रतभङ्गो न ते ऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः।।

paripūrṇo bhavatyadya vākyena hi dvijanmanām| vratabhaṅgo na te 'stīha bhukṣvaṃ viprasamanvitaḥ||

परितापो न ते कार्यो विप्रवाक्यं महत्तरम। यो ऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम।।

paritāpo na te kāryo vipravākyaṃ mahattaram| yo 'nyathā manyate vākyaṃ viprāṇāṃ nṛpasattama||

स याति राक्षसीं योनिं जन्मानि दश पञ्च च। तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः।।

sa yāti rākṣasīṃ yoniṃ janmāni daśa pañca ca| tacchrutvā vacanaṃ rodraṃ rājā kopasamanvitaḥ||

उवाच स्फुरमाणौष्टस्तान्विप्रान्श्लक्ष्णया गिरा। सर्वेषामेव भूतानां भवन्तो मार्गदर्शिनः।।

uvāca sphuramāṇauṣṭastānviprānślakṣṇayā girā| sarveṣāmeva bhūtānāṃ bhavanto mārgadarśinaḥ||

यतीनां विधवानां च श्लोको ऽयं पठ्यते द्विजाः। विमार्गगामिनां चैतन्मतं न सात्वतां क्वचित।।

yatīnāṃ vidhavānāṃ ca śloko 'yaṃ paṭhyate dvijāḥ| vimārgagāmināṃ caitanmataṃ na sātvatāṃ kvacit||

यद्भवद्भिः समुद्दिष्टं राज्ञां नोपोषणं स्मृतम। तत्र वाक्यानि शृणुत वैष्णवा चारलक्षणे।।

yadbhavadbhiḥ samuddiṣṭaṃ rājñāṃ nopoṣaṇaṃ smṛtam| tatra vākyāni śṛṇuta vaiṣṇavā cāralakṣaṇe||

न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ। एका दश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि।।

na śaṅkhena pibettoyaṃ na hanyātkūrmasūkarau| ekā daśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi||

न पातव्यं हि मद्य तु न हन्तव्यो द्विजः क्वचित। क्रीडेन्नाक्षैस्तु धर्मज्ञो नाश्नीयाद्धरिवासरे।।

na pātavyaṃ hi madya tu na hantavyo dvijaḥ kvacit| krīḍennākṣaistu dharmajño nāśnīyāddharivāsare||

अभक्ष्य भक्षणं पापं परदाराभिमर्शनम। एकादश्यां भोजनं च पतनस्यैव कारणम।।

abhakṣya bhakṣaṇaṃ pāpaṃ paradārābhimarśanam| ekādaśyāṃ bhojanaṃ ca patanasyaiva kāraṇam||

अकार्यकरणं कृत्वा किं जीवेच्छरदां शतम। को हि संचेष्टमानस्तु भुनक्ति हरिवासरे।।

akāryakaraṇaṃ kṛtvā kiṃ jīveccharadāṃ śatam| ko hi saṃceṣṭamānastu bhunakti harivāsare||

चतुष्पदेभ्यो ऽपि जनैर्नान्नं देयं हरेर्दिने। उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैः।।

catuṣpadebhyo 'pi janairnānnaṃ deyaṃ harerdine| uttarāśāsthitairviprairviṣṇudharmaparāyaṇaiḥ||

सो ऽहं कथं करोम्यद्य अभक्ष्यस्य तु भक्षणम। नोपक्षीणशरीरो ऽहं नामयावी द्विजोत्तमाः।।

so 'haṃ kathaṃ karomyadya abhakṣyasya tu bhakṣaṇam| nopakṣīṇaśarīro 'haṃ nāmayāvī dvijottamāḥ||

स कथं हि व्रतं त्यक्षे विमार्गस्थद्विजोक्तितः। धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले।।

sa kathaṃ hi vrataṃ tyakṣe vimārgasthadvijoktitaḥ| dharmabhūṣaṇasaṃjñena rakṣyamāṇe dharātale||

न च रक्षाविहीनो ऽहं शत्रुः को ऽपिन मे ऽस्ति च। एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठा वैष्णवव्रतशालिनः।।

na ca rakṣāvihīno 'haṃ śatruḥ ko 'pina me 'sti ca| evaṃ jñātvā dvijaśreṣṭhā vaiṣṇavavrataśālinaḥ||

भवद्भिर्नोचितं वक्तुं प्रतिकूलं व्रतापहम। असंपरीक्ष्य ये दद्युः प्रायश्चित्तं द्विजातयः।।

bhavadbhirnocitaṃ vaktuṃ pratikūlaṃ vratāpaham| asaṃparīkṣya ye dadyuḥ prāyaścittaṃ dvijātayaḥ||

तेषामेव हि तत्पापं स्मृतिवैकल्यसम्भवम। देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो राक्षसो ऽपि वा।।

teṣāmeva hi tatpāpaṃ smṛtivaikalyasambhavam| devo vā dānavo vāpi gandharvo rākṣaso 'pi vā||

सिद्धो वा ब्राह्मणो वापि पितास्माकं स्वयं वदेत। हरिर्वापि हरो वापि मोहिनीजनको ऽपि वा।।

siddho vā brāhmaṇo vāpi pitāsmākaṃ svayaṃ vadet| harirvāpi haro vāpi mohinījanako 'pi vā||

दिनकृल्लोकपालो वा नो भोक्ष्ये हरिवासरे। यो हि रुक्माङ्गदो राजा विख्यातो भूतले द्विजाः।।

dinakṛllokapālo vā no bhokṣye harivāsare| yo hi rukmāṅgado rājā vikhyāto bhūtale dvijāḥ||

सत्यप्रतिज्ञां विफलां न कदाचित्करोति हि। द्युपतेः क्षीयते तेजो हिमवान्परिवर्त्तते।।

satyapratijñāṃ viphalāṃ na kadācitkaroti hi| dyupateḥ kṣīyate tejo himavānparivarttate||

जलधिः शोषमायाति पावकश्चोष्णतां त्यजेत। तथापि न त्यजे विप्रा व्रतमेकादशीदिने।।

jaladhiḥ śoṣamāyāti pāvakaścoṣṇatāṃ tyajet| tathāpi na tyaje viprā vratamekādaśīdine||

प्रसिद्धिरेषा भुवनत्रये ऽपि आरट्यते मे पटहेन विप्राः। ग्रामेषु देशेषु परेषु वापि ये भुञ्जते रुक्मविभूषणस्य।।

prasiddhireṣā bhuvanatraye 'pi āraṭyate me paṭahena viprāḥ| grāmeṣu deśeṣu pareṣu vāpi ye bhuñjate rukmavibhūṣaṇasya||

दण्ड्याश्च वध्याश्च सपुत्रकास्ते न चापि वासो विषये हि तेषाम। हरेर्दिने सर्वमखप्रधाने पापापहे धर्मविवर्द्धने च।।

daṇḍyāśca vadhyāśca saputrakāste na cāpi vāso viṣaye hi teṣām| harerdine sarvamakhapradhāne pāpāpahe dharmavivarddhane ca||

मोक्षप्रदे जन्मनिकृन्तनाख्ये तेजो निधौ सर्वजनप्ररूढे। एंवविधे प्रोद्गत एव शब्दे यद्यस्मि भोक्ता वृजिनस्य कर्त्ता।।

mokṣaprade janmanikṛntanākhye tejo nidhau sarvajanaprarūḍhe| eṃvavidhe prodgata eva śabde yadyasmi bhoktā vṛjinasya karttā||

अमेध्यलिप्तः पटहो भवेत्तदा संछादितो नीलमयेन वाससा। उत्पाद्य कीर्तिं स्वयमेव जतुर्निकृन्तति प्राणभयाच्च पापात।।

amedhyaliptaḥ paṭaho bhavettadā saṃchādito nīlamayena vāsasā| utpādya kīrtiṃ svayameva jaturnikṛntati prāṇabhayācca pāpāt||

यस्तस्य वासो निरये युगानां षष्टिर्भवेद्वा क्रिमिदंशसंज्ञे। वृथा हि सूता मम सा जनित्री भवेन्निराशा द्विजपितृदेवाः।।

yastasya vāso niraye yugānāṃ ṣaṣṭirbhavedvā krimidaṃśasaṃjñe| vṛthā hi sūtā mama sā janitrī bhavennirāśā dvijapitṛdevāḥ||

वैवस्वतो हर्षमुपाश्रयेच्च सलेखको मे व्रतभङ्ग एव। किं तेन जातेन दुरात्मना हि ददाति हर्षं रिपुसुंदरीणाम।।

vaivasvato harṣamupāśrayecca salekhako me vratabhaṅga eva| kiṃ tena jātena durātmanā hi dadāti harṣaṃ ripusuṃdarīṇām||

कुकर्मणा पापरतिः कुजातिः सर्वस्य नाशी त्वशुचिस्स मूढः। न मन्यते वेदपुराणशास्त्रानन्ते पुरीं याति दिनेशसूनोः।।

kukarmaṇā pāparatiḥ kujātiḥ sarvasya nāśī tvaśucissa mūḍhaḥ| na manyate vedapurāṇaśāstrānante purīṃ yāti dineśasūnoḥ||

कृत्वैव वान्तिं पुनरत्ति तां यस्तद्वत्प्रतिज्ञाव्रतभङ्गकारी। वेदा न शास्त्रं न च तत्पुराणं न चापि सन्तः स्मृतयो न च स्युः।।

kṛtvaiva vāntiṃ punaratti tāṃ yastadvatpratijñāvratabhaṅgakārī| vedā na śāstraṃ na ca tatpurāṇaṃ na cāpi santaḥ smṛtayo na ca syuḥ||

ये माधवस्य प्रियकृत्ययोग्ये वदन्ति शुद्धे ऽह्नि भुजिक्रियां तु। श्राद्धेन तेनापि न चास्ति तृप्तिः पितुश्च चीर्णेन हरेर्दिने तु।।

ye mādhavasya priyakṛtyayogye vadanti śuddhe 'hni bhujikriyāṃ tu| śrāddhena tenāpi na cāsti tṛptiḥ pituśca cīrṇena harerdine tu||

व्रतेन यद्विष्णुपदप्रदेन साकं क्षयाहेन वदन्तु मूढाः।।

vratena yadviṣṇupadapradena sākaṃ kṣayāhena vadantu mūḍhāḥ||

एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यं मोहिनी ज्वलितान्तरा। कोपसंरक्तनयना भर्तारं पर्यभाषत।।

etacchrutvā tu tadvākyaṃ mohinī jvalitāntarā| kopasaṃraktanayanā bhartāraṃ paryabhāṣat||

करोषि चेन्न मे वाक्यं धर्मबाह्यो भविष्यसि। धर्मबाह्यो हि पुरुषः पांशुना तुल्यतां व्रजेत।।

karoṣi cenna me vākyaṃ dharmabāhyo bhaviṣyasi| dharmabāhyo hi puruṣaḥ pāṃśunā tulyatāṃ vrajet||

पांशुना पूर्यते गर्तः स गर्तखनको भवेत। त्वया ममार्पितः पाणिर्वराय पृथिवीपते।।

pāṃśunā pūryate gartaḥ sa gartakhanako bhavet| tvayā mamārpitaḥ pāṇirvarāya pṛthivīpate||

तामुल्लङ्घ्य प्रतिज्ञां स्वां पालयिष्यासि नो यदि। कृतकृत्या तदा यास्ये प्राप्तो धर्मो मया तव।।

tāmullaṅghya pratijñāṃ svāṃ pālayiṣyāsi no yadi| kṛtakṛtyā tadā yāsye prāpto dharmo mayā tava||

न चाहं ते प्रिया भार्या न च त्वं मे पतिर्नृप। उपधानं करिष्यामि स्वकं बाहुं न ते युधि।।

na cāhaṃ te priyā bhāryā na ca tvaṃ me patirnṛpa| upadhānaṃ kariṣyāmi svakaṃ bāhuṃ na te yudhi||

धिक त्वां धर्मक्षयकरं स्ववचोलोपकारकम। म्लेच्छेष्वपि न दृश्येत त्वादृशो धर्मलोपकः।।

dhik tvāṃ dharmakṣayakaraṃ svavacolopakārakam| mleccheṣvapi na dṛśyeta tvādṛśo dharmalopakaḥ||

सत्याच्चलितमद्यत्वां परित्यक्ष्ये सुपापिनम। एवमुक्त्वा वरारोहा ह्युदतिष्ठत्त्वरान्विता।।

satyāccalitamadyatvāṃ parityakṣye supāpinam| evamuktvā varārohā hyudatiṣṭhattvarānvitā||

यथा सती हरं त्यक्त्वा दिव्याभरणभूषिता। प्रस्थिता सा तदा तन्वी भूसुरैश्च समन्विता।।

yathā satī haraṃ tyaktvā divyābharaṇabhūṣitā| prasthitā sā tadā tanvī bhūsuraiśca samanvitā||

वरं मद्यस्य संस्पर्शो नास्य संगो नृपस्य वै। वरं नीलांबरस्पर्शो नास्य धर्मच्युतस्य हि।।

varaṃ madyasya saṃsparśo nāsya saṃgo nṛpasya vai| varaṃ nīlāṃbarasparśo nāsya dharmacyutasya hi||

एवं हि मोहिनी रुष्टा प्रलपन्ती तदा भृशम। गौतमादिसमायुक्ता निर्जगाम गृहाद्ब्रहिः।।

evaṃ hi mohinī ruṣṭā pralapantī tadā bhṛśam| gautamādisamāyuktā nirjagāma gṛhādbrahiḥ||

हा तात हा जगन्नाथ सृष्टिस्थित्त्यन्तकारक। इत्येव शब्दं क्रोशन्ती ब्रह्मणोमानसोद्भवा।।

hā tāta hā jagannātha sṛṣṭisthittyantakāraka| ityeva śabdaṃ krośantī brahmaṇomānasodbhavā||

एतस्मिन्नेव काले तु वाजिराजं समास्थितः। अटित्वा सकलामुर्वीं संप्राप्तो धर्मभूषणः।।

etasminneva kāle tu vājirājaṃ samāsthitaḥ| aṭitvā sakalāmurvīṃ saṃprāpto dharmabhūṣaṇaḥ||

संमुखो ऽभूज्जनन्यास्तु त्वरायुक्तो विमत्सरः। कर्णाभ्यां तस्य शब्दो ऽसौ विश्रुतः पितृवत्सलः।।

saṃmukho 'bhūjjananyāstu tvarāyukto vimatsaraḥ| karṇābhyāṃ tasya śabdo 'sau viśrutaḥ pitṛvatsalaḥ||

मोहिनीवक्त्रसंभूतो विप्रवाक्योपबृंहितः। धर्माङ्गदो धर्ममूर्तिः रुक्मागदसुतस्तदा।।

mohinīvaktrasaṃbhūto vipravākyopabṛṃhitaḥ| dharmāṅgado dharmamūrtiḥ rukmāgadasutastadā||

अवरुह्य हयात्तूर्णं ययौ तातपदान्तिके। पुनरुत्थाय विप्रेन्द्रान्ननाम विहिताञ्जलिः।।

avaruhya hayāttūrṇaṃ yayau tātapadāntike| punarutthāya viprendrānnanāma vihitāñjaliḥ||

ततः शीघ्रगतिं दृष्ट्वा मोहिनीं रुष्टमानसाम। आलक्ष्य तरसा मातः प्राह राजन कृताञ्जलिः।।

tataḥ śīghragatiṃ dṛṣṭvā mohinīṃ ruṣṭamānasām| ālakṣya tarasā mātaḥ prāha rājan kṛtāñjaliḥ||

केनावमानिता देवि कथं रुष्टा पितुः प्रिये। एतैर्द्विजेन्द्रैः सहिता क्व त्वं संप्रस्थिताधुना।।

kenāvamānitā devi kathaṃ ruṣṭā pituḥ priye| etairdvijendraiḥ sahitā kva tvaṃ saṃprasthitādhunā||

धर्माङ्गदवचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत। पिता तवानृती पुत्र करो येन वृथा कृतः।।

dharmāṅgadavacaḥ śrutvā mohinī vākyamabravīt| pitā tavānṛtī putra karo yena vṛthā kṛtaḥ||

यः कर्त्ता सुकृतं भूरि रक्ताशोकाकृतिः स्थितः। ध्वजाङ्कुशाङ्कितः श्रीमान्दक्षिणः कनकाङ्गदः।।

yaḥ karttā sukṛtaṃ bhūri raktāśokākṛtiḥ sthitaḥ| dhvajāṅkuśāṅkitaḥ śrīmāndakṣiṇaḥ kanakāṅgadaḥ||

रुक्माङ्गदेन ते पित्रा न चाहं वस्तुमुत्सहे।।

rukmāṅgadena te pitrā na cāhaṃ vastumutsahe||

यद्ववीषि वचो देवि तत्कर्त्ताहं न संशयः। मा कोपं कुरु मातस्त्वं निवर्त्ततस्व पितुः प्रिये।।

yadvavīṣi vaco devi tatkarttāhaṃ na saṃśayaḥ| mā kopaṃ kuru mātastvaṃ nivarttatasva pituḥ priye||

अनेन समयेनाहं त्वत्पित्रा मन्दराचले। कृता भार्या शिवः साक्ष्ये स्थितो यत्र सुराधिपः।।

anena samayenāhaṃ tvatpitrā mandarācale| kṛtā bhāryā śivaḥ sākṣye sthito yatra surādhipaḥ||

समयात्स च्युतः सम्यक्पिता ते रुक्मभूपणः। न प्रयच्छति मे देयं तस्य वृद्धिं विचिन्तये।।

samayātsa cyutaḥ samyakpitā te rukmabhūpaṇaḥ| na prayacchati me deyaṃ tasya vṛddhiṃ vicintaye||

न याचे काञ्चनं धान्यं हस्त्यश्वं ग्रामवाससी। येन तस्य भवेद्धानिर्न याचे तन्नृपात्मज।।

na yāce kāñcanaṃ dhānyaṃ hastyaśvaṃ grāmavāsasī| yena tasya bhaveddhānirna yāce tannṛpātmaja||

येनासौ प्रीणयेद्देहं स्वकीयं देहिनां वर। तन्मया प्रार्थितं पुत्र स मोहान्न प्रयच्छति।।

yenāsau prīṇayeddehaṃ svakīyaṃ dehināṃ vara| tanmayā prārthitaṃ putra sa mohānna prayacchati||

तस्यैव चोपकाराय शरीरस्य नृपात्मज। याचितः सुखहेतोस्तु मया नृपतिसत्तमः।।

tasyaiva copakārāya śarīrasya nṛpātmaja| yācitaḥ sukhahetostu mayā nṛpatisattamaḥ||

स्थितः सो ऽद्यानृते घोरे सुरापानसमे विभुः।।

sthitaḥ so 'dyānṛte ghore surāpānasame vibhuḥ||

सत्यच्युतं निष्ठुरवाक्यभाषिणं विमुक्तधर्मं त्वनृतं शठं च। परित्यजेयं जनकं तवाधमं नैव स्थितिर्मे भविता हि तेन।।

satyacyutaṃ niṣṭhuravākyabhāṣiṇaṃ vimuktadharmaṃ tvanṛtaṃ śaṭhaṃ ca| parityajeyaṃ janakaṃ tavādhamaṃ naiva sthitirme bhavitā hi tena||

तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं पुत्रो धर्माङ्गदो ऽब्रवीत। मयि जीवति तातो मे न भवेदनृती क्वचित।।

tacchrutvā mohinīvākyaṃ putro dharmāṅgado 'bravīt| mayi jīvati tāto me na bhavedanṛtī kvacit||

निवर्तस्व वरारोहे करिष्ये ऽहं तवेप्सितम। पित्रा मे नानृतं देवि पूर्वमुक्तं कदाचन।।

nivartasva varārohe kariṣye 'haṃ tavepsitam| pitrā me nānṛtaṃ devi pūrvamuktaṃ kadācana||

स कथं मयि जाते तु वदिष्यति महीपतिः। यस्य सत्ये स्थिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः।।

sa kathaṃ mayi jāte tu vadiṣyati mahīpatiḥ| yasya satye sthitā lokāḥ sadevāsuramānuṣāḥ||

वैवस्वतगृहं येन कृतं शून्यं हि पापिभिः। विजृंभते यस्य कीर्तिर्व्याप्तं ब्रह्माण्डमण्डलम।।

vaivasvatagṛhaṃ yena kṛtaṃ śūnyaṃ hi pāpibhiḥ| vijṛṃbhate yasya kīrtirvyāptaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam||

स कथं जायते भूपो मिथ्यावचनसंस्थितः। अश्रुतं भूपतेर्वाक्यं परोक्षे श्रद्दधे कथम।।

sa kathaṃ jāyate bhūpo mithyāvacanasaṃsthitaḥ| aśrutaṃ bhūpatervākyaṃ parokṣe śraddadhe katham||

ममोपरि दयां कृत्वा निवर्तस्व शुभानने। एतद्धर्माङ्गदेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य मोहिनी।।

mamopari dayāṃ kṛtvā nivartasva śubhānane| etaddharmāṅgadenoktaṃ vākyamākarṇya mohinī||

न्यवर्तत महीपालपुत्रस्कन्धावलंबिनी। यत्र रुक्माङ्गदः शेते मृतकल्पो रविप्रभः।।

nyavartata mahīpālaputraskandhāvalaṃbinī| yatra rukmāṅgadaḥ śete mṛtakalpo raviprabhaḥ||

तस्मिन्निवेशयामास शयने काञ्चनान्विते। दीपरत्नैः सुप्रकाशे विद्रुमैश्चित्रिते वरे।।

tasminniveśayāmāsa śayane kāñcanānvite| dīparatnaiḥ suprakāśe vidrumaiścitrite vare||

आखण्डलास्त्रमणिभिः कृतपादे सुकोमले। दीर्घविस्तारसंयुक्ते ह्यनौपम्ये मनोहरे।।

ākhaṇḍalāstramaṇibhiḥ kṛtapāde sukomale| dīrghavistārasaṃyukte hyanaupamye manohare||

ततः कृताञ्जलिः प्राहपितरं श्लक्ष्णया गिरा। तातैषा जननी मे ऽद्य त्वां वदत्यनृती त्विति।।

tataḥ kṛtāñjaliḥ prāhapitaraṃ ślakṣṇayā girā| tātaiṣā jananī me 'dya tvāṃ vadatyanṛtī tviti||

कस्मात्त्वमनृती भूप भविष्यसि महीतले। सकोषरत्ननिचये गजाश्वरथसंयुते।।

kasmāttvamanṛtī bhūpa bhaviṣyasi mahītale| sakoṣaratnanicaye gajāśvarathasaṃyute||

राज्ये प्रशास्यमाने तु सप्तोदधिसमन्विते। प्रदेहि सकलं ह्यस्यै यत्त्या श्रावितं विभो।।

rājye praśāsyamāne tu saptodadhisamanvite| pradehi sakalaṃ hyasyai yattyā śrāvitaṃ vibho||

मयि चापधरे तात को व्यलीकं चरेत्तव। देहि शक्रपदं देव्यै जितं विद्धि पुरन्दरम।।

mayi cāpadhare tāta ko vyalīkaṃ carettava| dehi śakrapadaṃ devyai jitaṃ viddhi purandaram||

वैरिञ्च्यं दुर्ल्लभं यच्च योगिगम्यं निरञ्जनम। तच्चाप्यहं प्रदास्यामि तपसा तोष्य पद्मजम।।

vairiñcyaṃ durllabhaṃ yacca yogigamyaṃ nirañjanam| taccāpyahaṃ pradāsyāmi tapasā toṣya padmajam||

समीहते यज्जननी मदीया रसातले वापि धरातले वा। त्रिविष्टपे वापि परे पदे वा दास्यामि जित्वा नरदेवदानवान।।

samīhate yajjananī madīyā rasātale vāpi dharātale vā| triviṣṭape vāpi pare pade vā dāsyāmi jitvā naradevadānavān||

अहं हि दासस्तव भूप यस्माद्विक्रीयतां मामथवा तृणाय। हस्ते हि पापस्य दिवाप्रकीर्तेर्वत्स्यामि तत्कर्मकरः सुभुक्तः।।

ahaṃ hi dāsastava bhūpa yasmādvikrīyatāṃ māmathavā tṛṇāya| haste hi pāpasya divāprakīrtervatsyāmi tatkarmakaraḥ subhuktaḥ||

यद्दुष्करं भूमिपते त्रिलोक्यां नादेयमस्तीह तदिष्टंभावात। तच्चापि राजेन्द्र ददस्व देव्यै मज्जीवितं मज्जननीभवं वा।।

yadduṣkaraṃ bhūmipate trilokyāṃ nādeyamastīha tadiṣṭaṃbhāvāt| taccāpi rājendra dadasva devyai majjīvitaṃ majjananībhavaṃ vā||

तेनैव सद्यो नृपनाथ लोके सत्कीर्तियुक्तो भव सर्वदैव। विराजयित्वा स्वगुणैर्नृपौघान्करैरिवात्मप्रभवैः खशोभैः।।

tenaiva sadyo nṛpanātha loke satkīrtiyukto bhava sarvadaiva| virājayitvā svaguṇairnṛpaughānkarairivātmaprabhavaiḥ khaśobhaiḥ||

कीर्तिप्रभङ्गे वृजिनं भविष्यति प्रजावधे यन्मनुराह सत्यम। संमार्जयित्वा विमलं यशः स्वं कथं सुखी स्यां नृपते ततः क्षमः।।

kīrtiprabhaṅge vṛjinaṃ bhaviṣyati prajāvadhe yanmanurāha satyam| saṃmārjayitvā vimalaṃ yaśaḥ svaṃ kathaṃ sukhī syāṃ nṛpate tataḥ kṣamaḥ||

कीर्तिर्नश्यतु मे पुत्र ह्यनृती वा भवाम्यहम। गतो वा नरकं घोरं कथं भोक्ष्ये हरेर्दिने।।

kīrtirnaśyatu me putra hyanṛtī vā bhavāmyaham| gato vā narakaṃ ghoraṃ kathaṃ bhokṣye harerdine||

ब्रह्मणो निलयं यातु देवीयं मोहिनी सुत। भूयो भूयो वदति मां दुर्मेधाश्च सुबालिशा।।

brahmaṇo nilayaṃ yātu devīyaṃ mohinī suta| bhūyo bhūyo vadati māṃ durmedhāśca subāliśā||

नापरं कामये राज्यं वसुधां वसु किञ्चन। मुक्त्वैवं वासरे विष्णोर्भोजनं पापनाशने।।

nāparaṃ kāmaye rājyaṃ vasudhāṃ vasu kiñcana| muktvaivaṃ vāsare viṣṇorbhojanaṃ pāpanāśane||

यद्यहं कुत्सितां योनिं व्रजेयं क्रिमिसंज्ञिताम। तथापि नैव कर्ताहं भोजनं हरिवासरे।।

yadyahaṃ kutsitāṃ yoniṃ vrajeyaṃ krimisaṃjñitām| tathāpi naiva kartāhaṃ bhojanaṃ harivāsare||

एषा गुरुतरा भूत्वा लोकानां शिक्षयान्विता। दुन्दुभी कुर्वती नादं सा कथं वितथा भवेत।।

eṣā gurutarā bhūtvā lokānāṃ śikṣayānvitā| dundubhī kurvatī nādaṃ sā kathaṃ vitathā bhavet||

अभक्ष्यभक्षणं कृत्वा अगम्यागमनं तथा। अपेयं चैव पीत्वा तु किं जीवेच्छरदः शतम।।

abhakṣyabhakṣaṇaṃ kṛtvā agamyāgamanaṃ tathā| apeyaṃ caiva pītvā tu kiṃ jīveccharadaḥ śatam||

असत्यं वापि कृत्वाहं त्यक्तराज्यनयः क्षितौ। धिक्कृतो ऽपि जनैः सर्वैर्न भोक्ष्ये हरिवासरे।।

asatyaṃ vāpi kṛtvāhaṃ tyaktarājyanayaḥ kṣitau| dhikkṛto 'pi janaiḥ sarvairna bhokṣye harivāsare||

वियोगे चपलापाङ्ग्या यदि चेन्मरणं मम। तच्चापि वरमेवात्र न भोक्ष्ये हरिवासरे।।

viyoge capalāpāṅgyā yadi cenmaraṇaṃ mama| taccāpi varamevātra na bhokṣye harivāsare||

कथं हर्षमहं कर्ता मार्तण्डतनयस्य वै। व्रजद्भिर्मनुजैर्मार्गे निरयस्यातिदुःखितैः।।

kathaṃ harṣamahaṃ kartā mārtaṇḍatanayasya vai| vrajadbhirmanujairmārge nirayasyātiduḥkhitaiḥ||

यास्तु शून्याः कृतास्तात मया नरकपङ्क्तयः। जनैः पूर्णा भविष्यन्ति मयि भुक्ते तु ताः सुत।।

yāstu śūnyāḥ kṛtāstāta mayā narakapaṅktayaḥ| janaiḥ pūrṇā bhaviṣyanti mayi bhukte tu tāḥ suta||

मास्म सीमन्तिनी पुत्र कुक्षौ संधारयेत्सुतम। समर्थो यस्तु शत्रूणां हर्षं संजनयेद्भुवि।।

māsma sīmantinī putra kukṣau saṃdhārayetsutam| samartho yastu śatrūṇāṃ harṣaṃ saṃjanayedbhuvi||

भोजनं वासरे विष्णोरेतदेव हियाचते। तन्न दास्यामि मोहिन्या याचितो ऽपि सुरासुरैः।।

bhojanaṃ vāsare viṣṇoretadeva hiyācate| tanna dāsyāmi mohinyā yācito 'pi surāsuraiḥ||

पिबेद्विषं विशेद्वह्निं निपतेत्पर्वताग्रतः। आकाशभासा स्वशिरश्छिन्द्यादेव वरासिना।।

pibedviṣaṃ viśedvahniṃ nipatetparvatāgrataḥ| ākāśabhāsā svaśiraśchindyādeva varāsinā||

न भोक्ष्यते हरिदिने राजा रुक्माङ्गदः क्षितौ। रुक्माङ्गदेति मन्नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये।।

na bhokṣyate haridine rājā rukmāṅgadaḥ kṣitau| rukmāṅgadeti mannāma prasiddhaṃ bhuvanatraye||

एकादश्युपवासेन तन्मया संचितं यशः। स कथं भोजनं कृत्वा नाशये स्वकृतं यशः।।

ekādaśyupavāsena tanmayā saṃcitaṃ yaśaḥ| sa kathaṃ bhojanaṃ kṛtvā nāśaye svakṛtaṃ yaśaḥ||

म्रियते यदि वा गच्छति निपतति नश्येच्च खण्डशो वापि। विरमति तदपि न चेतो मामकमिति मोहिनीहेतोः।।

mriyate yadi vā gacchati nipatati naśyecca khaṇḍaśo vāpi| viramati tadapi na ceto māmakamiti mohinīhetoḥ||

परित्यजाम्येष निजं हि जीवितं लोकैः समेतः सहदारभृत्यैः। न त्वेव कुर्यां मधुसूदनस्य दिने सुपुण्ये ऽन्ननिषेवणं हि।।

parityajāmyeṣa nijaṃ hi jīvitaṃ lokaiḥ sametaḥ sahadārabhṛtyaiḥ| na tveva kuryāṃ madhusūdanasya dine supuṇye 'nnaniṣevaṇaṃ hi||

अदस्तदा। आहूय जननीं शीघ्रं नाम्ना संध्यावलीं शुभाम।।

adastadā| āhūya jananīṃ śīghraṃ nāmnā saṃdhyāvalīṃ śubhām||

सूर्यायुत समप्रख्यां तेजसा रुचिरस्तनाम। पालयन्तीं धरां सर्वां पादविन्यासविक्रमैः।।

sūryāyuta samaprakhyāṃ tejasā rucirastanām| pālayantīṃ dharāṃ sarvāṃ pādavinyāsavikramaiḥ||

पुत्रस्य वचनात्प्राप्ता तत्क्षणं नृपसन्निधौ। श्राविता मोहिनी वाक्यं पितुर्वाक्यं तथैव च।।

putrasya vacanātprāptā tatkṣaṇaṃ nṛpasannidhau| śrāvitā mohinī vākyaṃ piturvākyaṃ tathaiva ca||

उभयोः संविदं कृत्वा परिसांत्वय्य मोहिनीम। भोजनाय स्थितामेनां नृपस्य हरिवासरे।।

ubhayoḥ saṃvidaṃ kṛtvā parisāṃtvayya mohinīm| bhojanāya sthitāmenāṃ nṛpasya harivāsare||

यथा नो च्यवते सत्याद्यथा भुङ्क्ते न मे पिता। तथा विधीयतामेवं कुशलं चोभयोर्भवेत।।

yathā no cyavate satyādyathā bhuṅkte na me pitā| tathā vidhīyatāmevaṃ kuśalaṃ cobhayorbhavet||

तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली नृप। मोहिनीं श्लक्ष्णया वाचा प्राह ब्रह्मसुता तदा।।

tatputravacanaṃ śrutvā devī saṃdhyāvalī nṛpa| mohinīṃ ślakṣṇayā vācā prāha brahmasutā tadā||

माग्रहं कुरु वामोरु कथञ्चिदपि भूपतिः। नास्वादयति पापान्न संप्राप्ते हरिवासरे।।

māgrahaṃ kuru vāmoru kathañcidapi bhūpatiḥ| nāsvādayati pāpānna saṃprāpte harivāsare||

अनुवर्तय राजान गुरुरेष सनातनः। सदा भवति या नारी भर्तुर्वचनकारिणी।।

anuvartaya rājāna gurureṣa sanātanaḥ| sadā bhavati yā nārī bharturvacanakāriṇī||

तस्याः स्युरक्षयया लोकाः सावित्र्यास्तु यथामलाः। यद्यनेन पुरा देवि तव दत्तः करो गिरौ।।

tasyāḥ syurakṣayayā lokāḥ sāvitryāstu yathāmalāḥ| yadyanena purā devi tava dattaḥ karo girau||

कामार्तेन विमूढेन तन्न यो ऽग्यं विचिन्तितम। यद्देयं तद्ददात्येष ह्यदेयं प्रार्थयस्व मा।।

kāmārtena vimūḍhena tanna yo 'gyaṃ vicintitam| yaddeyaṃ taddadātyeṣa hyadeyaṃ prārthayasva mā||

विपत्तिरपि भद्रैव सन्मार्गे संस्थितस्य तु। न भुक्तं येन सुभगे शैशवे ऽपि हरेर्दिने।।

vipattirapi bhadraiva sanmārge saṃsthitasya tu| na bhuktaṃ yena subhage śaiśave 'pi harerdine||

स कथं भोक्ष्यते पुण्ये माधवस्य दिने ऽधुना। कामं वरय वामोरुवरमन्यं सुदुर्लभम।।

sa kathaṃ bhokṣyate puṇye mādhavasya dine 'dhunā| kāmaṃ varaya vāmoruvaramanyaṃ sudurlabham||

तं ददात्येव भूपालो निवृत्ता भव भोजने। मन्यसे यदि मां देवि धर्माङ्गदविरोहिणीम।।

taṃ dadātyeva bhūpālo nivṛttā bhava bhojane| manyase yadi māṃ devi dharmāṅgadavirohiṇīm||

अस्मज्जीवितसंयुक्तं राज्यं वरय सुव्रते। सप्तद्वीपसमेतं हि ससरिद्वनपर्वतम।।

asmajjīvitasaṃyuktaṃ rājyaṃ varaya suvrate| saptadvīpasametaṃ hi sasaridvanaparvatam||

कनिष्ठाया वरिष्ठाहं करिष्ये पादवन्दनम। भर्तुरर्थे विशालाक्षि प्रसीद तनुमध्यमे।।

kaniṣṭhāyā variṣṭhāhaṃ kariṣye pādavandanam| bharturarthe viśālākṣi prasīda tanumadhyame||

वाचा शपथदोषैस्तु संनिरुध्य पतिं हि या। अकार्यं कारयेत्पापा सा नारी निरये वसेत।।

vācā śapathadoṣaistu saṃnirudhya patiṃ hi yā| akāryaṃ kārayetpāpā sā nārī niraye vaset||

सा च्युता नरकाद्धोरात्सप्तजन्मानि पञ्च च। सूकरीं योनिमाप्नोति चाण्डालीं च ततः परम।।

sā cyutā narakāddhorātsaptajanmāni pañca ca| sūkarīṃ yonimāpnoti cāṇḍālīṃ ca tataḥ param||

एवं ज्ञात्वा मया देवि विक्रियां पापसंभवाम। निवारितासि वामोरु सखीभावेन सुंदरि।।

evaṃ jñātvā mayā devi vikriyāṃ pāpasaṃbhavām| nivāritāsi vāmoru sakhībhāvena suṃdari||

विपक्षस्यापि सद्बुद्धिर्दातव्या धर्ममिच्छता। किं पुनः सखिसंस्थायास्तव पद्मनिभानने।।

vipakṣasyāpi sadbuddhirdātavyā dharmamicchatā| kiṃ punaḥ sakhisaṃsthāyāstava padmanibhānane||

संध्या वलीवचः श्रुत्वा मोहिनी मोहकारिणी। उवाच कनकाभां तां भर्तुर्ज्येष्ठां प्रियां तदा।।

saṃdhyā valīvacaḥ śrutvā mohinī mohakāriṇī| uvāca kanakābhāṃ tāṃ bharturjyeṣṭhāṃ priyāṃ tadā||

माननीयासि मे सुभ्रु करोमि वचनं तव। विद्वद्भिर्मुनिभिर्य्यत्तु गीयते नारदादिभिः।।

mānanīyāsi me subhru karomi vacanaṃ tava| vidvadbhirmunibhiryyattu gīyate nāradādibhiḥ||

यदि तन्नाचरेद्राजा भोजनं हरिवासरे। क्रियतामपरं देवि मरणादधिकं तव।।

yadi tannācaredrājā bhojanaṃ harivāsare| kriyatāmaparaṃ devi maraṇādadhikaṃ tava||

ममापि दुःखदंह्येतद्दैवाज्जल्पाम्यहं शुभे। कस्येष्टमात्महननं कस्येष्टं विषभक्षणम।।

mamāpi duḥkhadaṃhyetaddaivājjalpāmyahaṃ śubhe| kasyeṣṭamātmahananaṃ kasyeṣṭaṃ viṣabhakṣaṇam||

पतनं वा गिरेर्मूर्ध्रः क्रीडा वापि बिलेशयैः। व्याघ्रसिंहाभिगमनं समुद्रतरणं तथा।।

patanaṃ vā girermūrdhraḥ krīḍā vāpi bileśayaiḥ| vyāghrasiṃhābhigamanaṃ samudrataraṇaṃ tathā||

दरुक्तानृतवाक्यं वा परदाराभिमर्शनम। अपथ्यभक्षणं लोके तथाभक्ष्यस्य भक्षणम।।

daruktānṛtavākyaṃ vā paradārābhimarśanam| apathyabhakṣaṇaṃ loke tathābhakṣyasya bhakṣaṇam||

मृगाटनमथाक्षैर्वा क्रीडनं साहसं तथा। छेदनं तृणकाष्ठानां लोष्टानामवमर्द्दनम।।

mṛgāṭanamathākṣairvā krīḍanaṃ sāhasaṃ tathā| chedanaṃ tṛṇakāṣṭhānāṃ loṣṭānāmavamarddanam||

हिंसनं सूक्ष्मदेवानां जलपावकखेलनम। दैवाविष्टो वरारोहे नरः सर्वं करोति वै।।

hiṃsanaṃ sūkṣmadevānāṃ jalapāvakakhelanam| daivāviṣṭo varārohe naraḥ sarvaṃ karoti vai||

त्रिवर्गविच्युतं घोरं यशोदेहहरं क्षितौ। नरकार्हे नरो देवि करोत्यशुभकर्म तत।।

trivargavicyutaṃ ghoraṃ yaśodehaharaṃ kṣitau| narakārhe naro devi karotyaśubhakarma tat||

साहं पापा दुराचारा वक्तुकामा सुनिर्घृणम। यादृशेन हि भावेन योनौ शुक्रं समुत्सृजेत।।

sāhaṃ pāpā durācārā vaktukāmā sunirghṛṇam| yādṛśena hi bhāvena yonau śukraṃ samutsṛjet||

तादृशेन हि भावेन संतानं संभवेदिति। साहं विवादभावेन राज्ञो रुक्माङ्गदस्य हि।।

tādṛśena hi bhāvena saṃtānaṃ saṃbhavediti| sāhaṃ vivādabhāvena rājño rukmāṅgadasya hi||

जाता जलजजातेन स्त्रीरूपा वरवर्णिनी। दुष्टभावा तथा जाता कर्त्री दुष्टं नृपस्य तु।।

jātā jalajajātena strīrūpā varavarṇinī| duṣṭabhāvā tathā jātā kartrī duṣṭaṃ nṛpasya tu||

न लग्नं न ग्रहा देवि न होरा पुण्यदर्शिनी। तत्कालभावना ग्राह्या तद्भावो जायते सुतः।।

na lagnaṃ na grahā devi na horā puṇyadarśinī| tatkālabhāvanā grāhyā tadbhāvo jāyate sutaḥ||

तेन भावेन जातस्य दाक्षिण्यं नोपपद्यते। न च व्रीडा न च स्नेहो न धर्मो देवि विद्यते।।

tena bhāvena jātasya dākṣiṇyaṃ nopapadyate| na ca vrīḍā na ca sneho na dharmo devi vidyate||

जानन्नपि यथायुक्तस्तं भावमनुवर्तते।।

jānannapi yathāyuktastaṃ bhāvamanuvartate||

वक्ष्ये वचः प्राणहरं तवाधुना भर्तुः सलोकस्य वधूजनस्य। धर्मापहं वाच्यकरं ममापि कर्तुं न शक्यं मनसापि भीरु।।

vakṣye vacaḥ prāṇaharaṃ tavādhunā bhartuḥ salokasya vadhūjanasya| dharmāpahaṃ vācyakaraṃ mamāpi kartuṃ na śakyaṃ manasāpi bhīru||

करोषि वाक्यं यदि मामकं हि भवेच्च कीर्तिर्महतीह लोके। भर्तुर्यशः स्यात्त्रिदिवे गतिस्ते पुत्रे प्रशंसा मम धिग्विवादः।।

karoṣi vākyaṃ yadi māmakaṃ hi bhavecca kīrtirmahatīha loke| bharturyaśaḥ syāttridive gatiste putre praśaṃsā mama dhigvivādaḥ||

मोहिनीवचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली विभो। धैर्यमालंब्य तां तन्वीं ब्रूहि ब्रूहीत्यचोदयत।।

mohinīvacanaṃ śrutvā devī saṃdhyāvalī vibho| dhairyamālaṃbya tāṃ tanvīṃ brūhi brūhītyacodayat||

कीदृशं वदसे वाक्यं येन दुःखं भवेन्मम। भर्तुर्मे सत्यकरणे न दुःखं जायते क्वचित। आत्मनो निधने वापि पुत्रस्य निधने ऽपि वा। भर्तुरर्थे प्रकुर्वन्त्या राज्यनाशे न मे व्यथा।।

kīdṛśaṃ vadase vākyaṃ yena duḥkhaṃ bhavenmama| bharturme satyakaraṇe na duḥkhaṃ jāyate kvacit| ātmano nidhane vāpi putrasya nidhane 'pi vā| bharturarthe prakurvantyā rājyanāśe na me vyathā||

यस्या दुःखी भवेद्भर्ता भार्याया वरवार्णिनी। समृद्धायाः सपापायास्तस्याः प्रोक्ता ह्यधोगतिः।।

yasyā duḥkhī bhavedbhartā bhāryāyā varavārṇinī| samṛddhāyāḥ sapāpāyāstasyāḥ proktā hyadhogatiḥ||

सा याति नरकं पापा पूयाख्यं युगसप्ततिम। ततश्छुछुन्दरी स्याच्च सप्त जन्मानि भारते।।

sā yāti narakaṃ pāpā pūyākhyaṃ yugasaptatim| tataśchuchundarī syācca sapta janmāni bhārate||

ततः काकी ततः श्याली गोधा गोत्वेन शुद्ध्यति। भर्तुरर्थे तु या वित्तें विद्यमानं न यच्छति।।

tataḥ kākī tataḥ śyālī godhā gotvena śuddhyati| bharturarthe tu yā vitteṃ vidyamānaṃ na yacchati||

जीवितं वा वरारोहे विष्ठायां सा भवेत्क्रिमिः। क्रिमियोनिविनिर्मुक्ता काष्ठीला जायते शुभे।।

jīvitaṃ vā varārohe viṣṭhāyāṃ sā bhavetkrimiḥ| krimiyonivinirmuktā kāṣṭhīlā jāyate śubhe||

मम कौमारभावे तु मत्पितुः काष्ठपाटकः। अग्निप्रज्वालनाथ हि काष्ठं पाटयते चिरम।।

mama kaumārabhāve tu matpituḥ kāṣṭhapāṭakaḥ| agniprajvālanātha hi kāṣṭhaṃ pāṭayate ciram||

सखीभिः सहिता चाहं क्रीडासंसक्तमानसा। काष्ठं पाटयतस्तस्य समीपमगमं तदा।।

sakhībhiḥ sahitā cāhaṃ krīḍāsaṃsaktamānasā| kāṣṭhaṃ pāṭayatastasya samīpamagamaṃ tadā||

तत्र दृष्टा मया सुभ्रु काष्ठीला दारुनिर्गता। नवनीतनिभं देहं बिभ्राणा चाञ्जनत्विषम।।

tatra dṛṣṭā mayā subhru kāṣṭhīlā dārunirgatā| navanītanibhaṃ dehaṃ bibhrāṇā cāñjanatviṣam||

कनिष्ठिकाङ्गुलिसमा स्थौल्ये ह्यङ्गुलिमानिका। तां दृष्ट्वा पतितां भूमौ हन्तुं ध्वाङ्क्षः समागतः।।

kaniṣṭhikāṅgulisamā sthaulye hyaṅgulimānikā| tāṃ dṛṣṭvā patitāṃ bhūmau hantuṃ dhvāṅkṣaḥ samāgataḥ||

यावद्गृह्णाति वक्त्रेण काष्ठीलां क्षुधितः स तु। तावन्निवारितः सद्यो मया लोष्टेन तत्क्षणात।।

yāvadgṛhṇāti vaktreṇa kāṣṭhīlāṃ kṣudhitaḥ sa tu| tāvannivāritaḥ sadyo mayā loṣṭena tatkṣaṇāt||

सा मुक्ता ताडितेनेत्थं वायसेन वरानने। सक्षता तुण्डसंस्पृष्टा न च शक्ता पलायितुम।।

sā muktā tāḍitenetthaṃ vāyasena varānane| sakṣatā tuṇḍasaṃspṛṣṭā na ca śaktā palāyitum||

ततः सा वेपमाना तु प्राणत्यागमुपागमत। सिक्ता किञ्चिज्जलैनैव ततः स्वास्थ्यमुपागता।।

tataḥ sā vepamānā tu prāṇatyāgamupāgamat| siktā kiñcijjalainaiva tataḥ svāsthyamupāgatā||

तततः सा मानुषीवाचा मामाह वरवर्णिनी। संध्यावलीति संबोध्य सखीमध्यसमास्थिताम।।

tatataḥ sā mānuṣīvācā māmāha varavarṇinī| saṃdhyāvalīti saṃbodhya sakhīmadhyasamāsthitām||

सुमन्तुनाम्नो हि मुनेः सर्वज्ञस्य सुताभवम। पूर्वजन्मनि पत्नी च कैण्डिन्यस्य शुभानने।।

sumantunāmno hi muneḥ sarvajñasya sutābhavam| pūrvajanmani patnī ca kaiṇḍinyasya śubhānane||

न्यवसं कान्यकुब्जे तु सुसमृद्धा सुदर्पिता। जनन्या बन्धुवर्गस्य पितुरिष्टतमा ह्यहम।।

nyavasaṃ kānyakubje tu susamṛddhā sudarpitā| jananyā bandhuvargasya pituriṣṭatamā hyaham||

पित्रा दत्ता ततश्चाहं कैण्डिन्याय महात्मने। कुलीनाय सरूपाय स्त्रीसंगरहिताय च।।

pitrā dattā tataścāhaṃ kaiṇḍinyāya mahātmane| kulīnāya sarūpāya strīsaṃgarahitāya ca||

शयनीयादिकं दत्तं यौतुकं जनकेन मे। श्वशुरेणापि मे दत्तं सुवर्णस्यायुतं पुरा।।

śayanīyādikaṃ dattaṃ yautukaṃ janakena me| śvaśureṇāpi me dattaṃ suvarṇasyāyutaṃ purā||

पितृश्वशूरवित्ताभ्यां परिपूर्णाभवं तदा। गोमहिष्यादिसंयुक्ता धनधान्यसमन्विता।।

pitṛśvaśūravittābhyāṃ paripūrṇābhavaṃ tadā| gomahiṣyādisaṃyuktā dhanadhānyasamanvitā||

इष्टा श्वशुरयोश्वाहं सौशीन्येन जनस्य च। कालेन पञ्चतां प्राप्तः श्वशुरो वेदतत्त्ववित।।

iṣṭā śvaśurayośvāhaṃ sauśīnyena janasya ca| kālena pañcatāṃ prāptaḥ śvaśuro vedatattvavit||

तं मृतं पतिमादाय श्वश्रूरग्निं विवेश सा। ततो भर्ताञ्जलिं दत्वा पित्रोः श्राद्धमथाकरोत।।

taṃ mṛtaṃ patimādāya śvaśrūragniṃ viveśa sā| tato bhartāñjaliṃ datvā pitroḥ śrāddhamathākarot||

गते मासद्वये देवि भर्ता मे राजमन्दिरम। गतः कौतुकभावेनहृच्छयेन प्रपीडितः।।

gate māsadvaye devi bhartā me rājamandiram| gataḥ kautukabhāvenahṛcchayena prapīḍitaḥ||

तत्र वेश्याः सुरूपाढ्या यौवनेन समन्विताः। प्रविशत्यां नृपगृहे दृष्टास्तेन द्विजन्मना।।

tatra veśyāḥ surūpāḍhyā yauvanena samanvitāḥ| praviśatyāṃ nṛpagṛhe dṛṣṭāstena dvijanmanā||

तासां मध्यात्तु द्वे गृह्यवित्तदानेन भूरिणा। स्वगृहे धारयामास क्रीडार्थं दुर्मतिः पतिः।।

tāsāṃ madhyāttu dve gṛhyavittadānena bhūriṇā| svagṛhe dhārayāmāsa krīḍārthaṃ durmatiḥ patiḥ||

ताभ्यां वित्तमशेषं तु क्षयं नीतं निषेवणात। वर्षत्रये गते देवि निस्वो जातः पतिर्मम।।

tābhyāṃ vittamaśeṣaṃ tu kṣayaṃ nītaṃ niṣevaṇāt| varṣatraye gate devi nisvo jātaḥ patirmama||

तता मां प्रार्थयामास देहि मे ऽङ्गविभूषणम। तन्मया नहि दत्तं तु भर्त्रे व्यसनिने तदा।।

tatā māṃ prārthayāmāsa dehi me 'ṅgavibhūṣaṇam| tanmayā nahi dattaṃ tu bhartre vyasanine tadā||

सुभगे सर्वमादाय गताहं मन्दिरं पितुः। ततः पितृगृहे वित्तं भृत्यादिकमशेषतः।।

subhage sarvamādāya gatāhaṃ mandiraṃ pituḥ| tataḥ pitṛgṛhe vittaṃ bhṛtyādikamaśeṣataḥ||

विक्रीय दत्तं वैश्याभ्यां तच्चापि क्षयमागतम। क्षेत्रधान्यादिकं यच्च सभाण्डं सपरिच्छदम।।

vikrīya dattaṃ vaiśyābhyāṃ taccāpi kṣayamāgatam| kṣetradhānyādikaṃ yacca sabhāṇḍaṃ saparicchadam||

स्वल्पमूल्येन विक्रीयगतो नदनदीपतिम। नावमारुह्य मे भर्ता विवेशान्तर्महोदधेः।।

svalpamūlyena vikrīyagato nadanadīpatim| nāvamāruhya me bhartā viveśāntarmahodadheḥ||

स गतो दूरमध्वानं पश्यमानो ऽद्भुतानि च। शुभे समुद्रजातानि जीवचेष्ठाङ्कितानि च।।

sa gato dūramadhvānaṃ paśyamāno 'dbhutāni ca| śubhe samudrajātāni jīvaceṣṭhāṅkitāni ca||

प्रभञ्जनवशं प्राप्ता सा नौका शतयोजनम। गता विशीर्णतां तत्र मृतास्ते नावमाश्रिताः।।

prabhañjanavaśaṃ prāptā sā naukā śatayojanam| gatā viśīrṇatāṃ tatra mṛtāste nāvamāśritāḥ||

मत्पतिर्दैवयोगेन दीर्घ काष्ठं समाश्रितः। वायुना नीयमानो ऽसौ प्राचीनेन स्वकर्मणा।।

matpatirdaivayogena dīrgha kāṣṭhaṃ samāśritaḥ| vāyunā nīyamāno 'sau prācīnena svakarmaṇā||

आससादाचलं देवि रत्नशृङ्गविभूषितम। बहुनिर झरणोपेतं बहुपक्षिसमन्वितम।।

āsasādācalaṃ devi ratnaśṛṅgavibhūṣitam| bahunir jharaṇopetaṃ bahupakṣisamanvitam||

बहुवृक्षैः समाकीर्णं नानापुष्पफलोपगैः। उल्लिखन्तं हि शिखरैः खमध्यं स्वात्मनस्त्रिभिः।।

bahuvṛkṣaiḥ samākīrṇaṃ nānāpuṣpaphalopagaiḥ| ullikhantaṃ hi śikharaiḥ khamadhyaṃ svātmanastribhiḥ||

तं दृष्ट्वा पर्वतं दिव्यं त्यक्त्वा नौकाष्ठमद्भुतम। आरुरोह मुदायुक्तो वित्ताकाङ्क्षी सुलोचने।।

taṃ dṛṣṭvā parvataṃ divyaṃ tyaktvā naukāṣṭhamadbhutam| āruroha mudāyukto vittākāṅkṣī sulocane||

विशश्राम मुहूर्तं तु क्षुत्पिपासासमन्वितः। तत उत्थाय भक्ष्यार्थं वृक्षांस्तत्र व्यलोकयत।।

viśaśrāma muhūrtaṃ tu kṣutpipāsāsamanvitaḥ| tata utthāya bhakṣyārthaṃ vṛkṣāṃstatra vyalokayat||

सुपक्वास्तत्र मृद्वीका दृष्ट्वा भुक्त्वा मुदान्वितः। शान्तिं प्राप्तस्ततो ऽपश्यत्सालमेकं सुनिर्मलम।।

supakvāstatra mṛdvīkā dṛṣṭvā bhuktvā mudānvitaḥ| śāntiṃ prāptastato 'paśyatsālamekaṃ sunirmalam||

घनच्छायं मेघनिभं पञ्चाशत्पुरुषोच्छ्रयम। तस्याधस्तात्स सुष्वाप स्वोत्तरीयं प्रसार्य च।।

ghanacchāyaṃ meghanibhaṃ pañcāśatpuruṣocchrayam| tasyādhastātsa suṣvāpa svottarīyaṃ prasārya ca||

मोहिन्या निद्रया चैव संप्रघूर्णितलोचनः। तावत्सुप्तो ऽतिखिन्नो ऽसौ यावत्सूर्यो ऽस्ततां गतः।।

mohinyā nidrayā caiva saṃpraghūrṇitalocanaḥ| tāvatsupto 'tikhinno 'sau yāvatsūryo 'statāṃ gataḥ||

सूर्ये ऽस्तं समनुप्राप्ते समायाते निशामुखे। अभ्यगाद्राक्षसो घोरो गर्जमानो यथा घनः।।

sūrye 'staṃ samanuprāpte samāyāte niśāmukhe| abhyagādrākṣaso ghoro garjamāno yathā ghanaḥ||

अङ्केनादाय तन्वङ्गीं सीतामिव दशाननः। शुभां काशीपतेः पुत्रीं नाम्ना रत्नावलीं शुभाम।।

aṅkenādāya tanvaṅgīṃ sītāmiva daśānanaḥ| śubhāṃ kāśīpateḥ putrīṃ nāmnā ratnāvalīṃ śubhām||

अधौतपादां सुश्रोणीं सौम्यदिक्छीर्षशायिनीम। पतिकामा कुमारी सा नाविन्दत्सदृशं पतिम।।

adhautapādāṃ suśroṇīṃ saumyadikchīrṣaśāyinīm| patikāmā kumārī sā nāvindatsadṛśaṃ patim||

सर्वयोषिद्वरा बाला रुदती निद्रयाकुला। पिता तस्याः प्रदाने तु चिन्ताविष्टो ह्यहर्न्निशम।।

sarvayoṣidvarā bālā rudatī nidrayākulā| pitā tasyāḥ pradāne tu cintāviṣṭo hyaharnniśam||

दीपच्छायाश्रिते तन्वि शयने सा व्यवस्थिता। अटमानेन पापेन दृष्टा सा रूपशालिनी।।

dīpacchāyāśrite tanvi śayane sā vyavasthitā| aṭamānena pāpena dṛṣṭā sā rūpaśālinī||

दीपरत्नैः सुखचिते धारयन्ती च कङ्कणे। उभयोर्दश रत्नानि निष्के च दशपञ्च च।।

dīparatnaiḥ sukhacite dhārayantī ca kaṅkaṇe| ubhayordaśa ratnāni niṣke ca daśapañca ca||

सीमन्ते सप्त रत्नानि केयूरे ऽष्टौ च पञ्च च। एवं रत्नाचितां बालां शातकुम्भसमप्रभाम।।

sīmante sapta ratnāni keyūre 'ṣṭau ca pañca ca| evaṃ ratnācitāṃ bālāṃ śātakumbhasamaprabhām||

जहार राजभवनात्तां तदा चारुहासिनीम। वायुमार्गं समाश्रित्य क्षणात्प्राप्तः स्वमालयम।।

jahāra rājabhavanāttāṃ tadā cāruhāsinīm| vāyumārgaṃ samāśritya kṣaṇātprāptaḥ svamālayam||

तं पर्वतं स यत्रास्ते पतिर्मेशालमाश्रितः। तत्र तस्य गुहां दृष्ट्वा सुवर्णसदृशप्रभाम।।

taṃ parvataṃ sa yatrāste patirmeśālamāśritaḥ| tatra tasya guhāṃ dṛṣṭvā suvarṇasadṛśaprabhām||

तद्भयस्यासहा तत्र प्रविवेशास्य पश्यतः। अनेकैर्मणिविन्यासैः संयुक्तां चित्रमन्दिराम।।

tadbhayasyāsahā tatra praviveśāsya paśyataḥ| anekairmaṇivinyāsaiḥ saṃyuktāṃ citramandirām||

नानाद्रव्यसमाकीर्णां शयनासनसंयुताम। भोजनैः पानपात्रैश्च भक्ष्यभोज्यैरनेकधा।।

nānādravyasamākīrṇāṃ śayanāsanasaṃyutām| bhojanaiḥ pānapātraiśca bhakṣyabhojyairanekadhā||

प्रविश्य तत्र शय्यायां मुमोचोत्पललोचनाम। रुदतीमतिसंत्रस्तां पीनश्रोणिपयोधराम।।

praviśya tatra śayyāyāṃ mumocotpalalocanām| rudatīmatisaṃtrastāṃ pīnaśroṇipayodharām||

तस्यास्तु रुदितं श्रुत्वा तस्य भार्या हि राक्षसी। आजगाम त्वरायुक्ता यत्रासौ राक्षसः स्थितः।।

tasyāstu ruditaṃ śrutvā tasya bhāryā hi rākṣasī| ājagāma tvarāyuktā yatrāsau rākṣasaḥ sthitaḥ||

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं तप्तकाञ्चनसप्रभाम। पप्रच्छ निजभर्तारं क्रुद्धा निर्भर्त्सती सती।।

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ taptakāñcanasaprabhām| papraccha nijabhartāraṃ kruddhā nirbhartsatī satī||

किमर्थमाहृता चेयं जीवन्त्यां मयि निर्घृणं। अन्यां समीहसे भार्यां नाहं भार्यां भवामि ते।।

kimarthamāhṛtā ceyaṃ jīvantyāṃ mayi nirghṛṇaṃ| anyāṃ samīhase bhāryāṃ nāhaṃ bhāryāṃ bhavāmi te||

एवं ब्रुवाणां तां भर्ता राक्षसीमसितेक्षणाम। उवाच राक्षसो हर्षात्स्वां प्रियां चारुलोचनाम।।

evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ bhartā rākṣasīmasitekṣaṇām| uvāca rākṣaso harṣātsvāṃ priyāṃ cārulocanām||

त्वदर्थमाहृतं भक्ष्यं मया कोश्याः शुभानने। दैवोपपादितं द्वारि द्वितीयं मम तिष्ठति।।

tvadarthamāhṛtaṃ bhakṣyaṃ mayā kośyāḥ śubhānane| daivopapāditaṃ dvāri dvitīyaṃ mama tiṣṭhati||

शालवृक्षाश्रितः शेते विप्रश्चैको वरानने। तमानय त्वरायुक्ता येनाहं भक्ष्यमाचरे।।

śālavṛkṣāśritaḥ śete vipraścaiko varānane| tamānaya tvarāyuktā yenāhaṃ bhakṣyamācare||

राक्षसस्य वचः श्रुत्वा कुमारी साब्रवीदिदम। मिथ्या राक्षसि भर्ता ते भाषते त्वद्भयादयम।।

rākṣasasya vacaḥ śrutvā kumārī sābravīdidam| mithyā rākṣasi bhartā te bhāṣate tvadbhayādayam||

ज्ञात्वा त्वां जरयोपेतां विरूपामतिजिह्यगाम। सुप्तां पितृगृहे रात्रौ मां समासाद्य कामतः।।

jñātvā tvāṃ jarayopetāṃ virūpāmatijihyagām| suptāṃ pitṛgṛhe rātrau māṃ samāsādya kāmataḥ||

अनूढां रुदतीं भद्रे भार्यार्थं समुपानयत। इतीरितमुपाकर्ण्य वचनं राजकन्यया।।

anūḍhāṃ rudatīṃ bhadre bhāryārthaṃ samupānayat| itīritamupākarṇya vacanaṃ rājakanyayā||

क्रोधयुक्तातिमात्रं वै बभूव क्षिपती वचः। तस्याश्च रूपमालोक्य सत्यमेवावधारयत।।

krodhayuktātimātraṃ vai babhūva kṣipatī vacaḥ| tasyāśca rūpamālokya satyamevāvadhārayat||

चिन्तयामास चाप्येवं भार्यार्थे ह्याहृतेति च। अवश्यं मूर्घ्निं कीलं मे रोषयिष्यति राक्षसः।।

cintayāmāsa cāpyevaṃ bhāryārthe hyāhṛteti ca| avaśyaṃ mūrghniṃ kīlaṃ me roṣayiṣyati rākṣasaḥ||

मास्म सीमन्तिनी काचिद्भेवत्सा भुवनत्रये। या सापत्न्येन दुःखेन पीड्यमाना हि जीवति।।

māsma sīmantinī kācidbhevatsā bhuvanatraye| yā sāpatnyena duḥkhena pīḍyamānā hi jīvati||

सर्वेषामेव दुःखानां महच्चेदं न संशयः। सामान्यद्रव्यभोगादि निष्ठा चैवापरा भवेत।।

sarveṣāmeva duḥkhānāṃ mahaccedaṃ na saṃśayaḥ| sāmānyadravyabhogādi niṣṭhā caivāparā bhavet||

एवं सा बहु संचिन्त्य भर्तारं वाक्यमब्रवीत। मदीया मम भक्ष्यार्थं त्वयानीता सुलोचना।।

evaṃ sā bahu saṃcintya bhartāraṃ vākyamabravīt| madīyā mama bhakṣyārthaṃ tvayānītā sulocanā||

तं विप्रमानयिष्यामि भक्ष्यार्थं तव सुव्रत। ततः स राक्षसः प्राह गच्छगच्छेति सत्वरम।।

taṃ vipramānayiṣyāmi bhakṣyārthaṃ tava suvrata| tataḥ sa rākṣasaḥ prāha gacchagaccheti satvaram||

सृक्किणी स्रवते ऽत्यर्थं तस्य भक्षणकाम्यया। ततः सा राक्षसी घोरा श्रुत्वा पतिसमीरितम।।

sṛkkiṇī sravate 'tyarthaṃ tasya bhakṣaṇakāmyayā| tataḥ sā rākṣasī ghorā śrutvā patisamīritam||

निर्जगाम दुरन्ताशा ददर्श द्विजसत्तमम। रूपयौवनसंयुक्तं विद्यारत्नविभूषितम।।

nirjagāma durantāśā dadarśa dvijasattamam| rūpayauvanasaṃyuktaṃ vidyāratnavibhūṣitam||

तं दृष्ट्वा मायया भूत्वा सुंदरी षोडशाब्दिका। हृच्छयेन समाविष्टा तदन्तिकमुपागमत।।

taṃ dṛṣṭvā māyayā bhūtvā suṃdarī ṣoḍaśābdikā| hṛcchayena samāviṣṭā tadantikamupāgamat||

अब्रवीत्सा पृथुश्रोणी तं विप्रं प्रीतिसंयुता। कस्त्वं कस्मादिहायतः किमर्थमिह तिष्ठसि।।

abravītsā pṛthuśroṇī taṃ vipraṃ prītisaṃyutā| kastvaṃ kasmādihāyataḥ kimarthamiha tiṣṭhasi||

पृच्छामि पतिकामाहं राक्षसी हृच्छयातुरा। स्वभर्त्राहं परित्यक्ता त्वां पतिं कर्तुमागता।।

pṛcchāmi patikāmāhaṃ rākṣasī hṛcchayāturā| svabhartrāhaṃ parityaktā tvāṃ patiṃ kartumāgatā||

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भर्ता मे भयसंयुतः। उवाच वचनं प्राज्ञो धैर्यमालंब्य तां शुभे।।

tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhartā me bhayasaṃyutaḥ| uvāca vacanaṃ prājño dhairyamālaṃbya tāṃ śubhe||

रक्षोमानुषसंयोगः कथं राक्षसि संभवेत। मानुषास्तु स्मृता भक्ष्या राक्षसानां न संशयः।।

rakṣomānuṣasaṃyogaḥ kathaṃ rākṣasi saṃbhavet| mānuṣāstu smṛtā bhakṣyā rākṣasānāṃ na saṃśayaḥ||

तच्छ्रुत्वा वचनं सा तु पुनस्तं प्राह सादरम। असंभाव्यं च जगति संभवेद्दैवयोगतः।।

tacchrutvā vacanaṃ sā tu punastaṃ prāha sādaram| asaṃbhāvyaṃ ca jagati saṃbhaveddaivayogataḥ||

पुराणे श्रूयते ह्येतद्भविष्यं भारते स्थितम। हिडंबा राक्षसी विप्र भीमभार्या भविष्यति।।

purāṇe śrūyate hyetadbhaviṣyaṃ bhārate sthitam| hiḍaṃbā rākṣasī vipra bhīmabhāryā bhaviṣyati||

मानुषोत्पादितः पुत्रो भविष्यति घटोत्कचः। अवध्यः सर्वशस्त्राणां शक्त्या मृत्युमवाप्स्यति।।

mānuṣotpāditaḥ putro bhaviṣyati ghaṭotkacaḥ| avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ śaktyā mṛtyumavāpsyati||

तस्माद्विषादं मा विप्रकुरु त्वं दैवयोगतः। भार्या तवाहं संजाता दव हि बलवत्तरम।।

tasmādviṣādaṃ mā viprakuru tvaṃ daivayogataḥ| bhāryā tavāhaṃ saṃjātā dava hi balavattaram||

मर्त्यलोकं गते शक्त्रे वैरोचनिनिरीक्षणे। तदन्तरं समासाद्य भर्ता मे घोरराक्षसः।।

martyalokaṃ gate śaktre vairocaninirīkṣaṇe| tadantaraṃ samāsādya bhartā me ghorarākṣasaḥ||

तद्गृहाच्छक्तिमहरद्दीप्तामग्रिशिखामिव। सेयं समाश्रिता चात्र शालवृक्षे तु वासवी।।

tadgṛhācchaktimaharaddīptāmagriśikhāmiva| seyaṃ samāśritā cātra śālavṛkṣe tu vāsavī||

अहत्वैकं द्विजश्रेष्ठ नगच्छति पुरन्दरम। यद्वधाय प्रक्षिपेत्तां सो ऽमरो ऽपि विनश्यति।।

ahatvaikaṃ dvijaśreṣṭha nagacchati purandaram| yadvadhāya prakṣipettāṃ so 'maro 'pi vinaśyati||

साहमारुह्य शालाग्रं शक्तिमानीय भास्वराम। त्वत्करे संप्रदास्यामि भर्तुर्निधनकाम्यया।।

sāhamāruhya śālāgraṃ śaktimānīya bhāsvarām| tvatkare saṃpradāsyāmi bharturnidhanakāmyayā||

यदि त्वमनया शक्त्या न हिंससि निशाचरम। खादयिष्यति दुर्मेधास्त्वां च मां च न सशयः।।

yadi tvamanayā śaktyā na hiṃsasi niśācaram| khādayiṣyati durmedhāstvāṃ ca māṃ ca na saśayaḥ||

तव शत्रुर्महानेष ममापि च परन्तप। येनाहृता कुमारीह भार्यार्थं मन्दबुद्धिना।।

tava śatrurmahāneṣa mamāpi ca parantapa| yenāhṛtā kumārīha bhāryārthaṃ mandabuddhinā||

सपत्नभावो जनितो मम भर्त्रा दुरात्मना। व्यापादिते ऽस्मिन्नुभयोः क्रीडनं संभविष्यति।।

sapatnabhāvo janito mama bhartrā durātmanā| vyāpādite 'sminnubhayoḥ krīḍanaṃ saṃbhaviṣyati||

यद्यन्यथा वदेर्वाक्यं त्वामहं रतिवर्द्धन। तदात्मकगृतपुण्यस्य न भवेयं हि भागिनी।।

yadyanyathā vadervākyaṃ tvāmahaṃ rativarddhana| tadātmakagṛtapuṇyasya na bhaveyaṃ hi bhāginī||

या गतिर्ब्रह्महत्यायां कुत्सिता प्राप्यते नरैः। तां गतिं हि प्रपद्ये ऽहं यद्येतदनृतं भवेत।।

yā gatirbrahmahatyāyāṃ kutsitā prāpyate naraiḥ| tāṃ gatiṃ hi prapadye 'haṃ yadyetadanṛtaṃ bhavet||

मद्यं हि पिबतो ब्रह्मन ब्राह्मणस्य दुरात्मनः। या गतिर्विहिता घोरा तां गतिं प्राप्नुयाम्यहम।।

madyaṃ hi pibato brahman brāhmaṇasya durātmanaḥ| yā gatirvihitā ghorā tāṃ gatiṃ prāpnuyāmyaham||

गुरुदारप्रसक्तस्य जतोः पापनिषेविणः। या गतिस्तां द्विजश्रेष्ठ मिथ्या प्रोच्य समाप्नुयाम।।

gurudāraprasaktasya jatoḥ pāpaniṣeviṇaḥ| yā gatistāṃ dvijaśreṣṭha mithyā procya samāpnuyām||

स्वर्णन्यासापहरणे मेदिनीहरणे च या। आत्मनो हनने या हि विहिता मुनिभिर्द्विज।।

svarṇanyāsāpaharaṇe medinīharaṇe ca yā| ātmano hanane yā hi vihitā munibhirdvija||

गतिस्तामनुगच्छामि यद्येतदनृतं वदे। पञ्चम्यां च तथाष्टम्यां यत्पापं मांसभक्षणे।।

gatistāmanugacchāmi yadyetadanṛtaṃ vade| pañcamyāṃ ca tathāṣṭamyāṃ yatpāpaṃ māṃsabhakṣaṇe||

स्त्रीसंगमे तरुच्छेदे यत्पापं शशिनः क्षये। यदुच्छिष्टे घृतं भोक्तुर्मैथुनेन दिवा च यत।।

strīsaṃgame tarucchede yatpāpaṃ śaśinaḥ kṣaye| yaducchiṣṭe ghṛtaṃ bhokturmaithunena divā ca yat||

वैश्वदेवमकर्तुश्च गृहिणो हि द्विजस्य यत। भिक्षामदातुर्भिक्षुभ्यो विधवाया द्विभोजनात।।

vaiśvadevamakartuśca gṛhiṇo hi dvijasya yat| bhikṣāmadāturbhikṣubhyo vidhavāyā dvibhojanāt||

तैलं भोक्तुश्च संक्रान्तौ गोभिस्तीर्थं च गच्छतः। तथा मृदमनुद्धृत्य स्नातुः परजलाशये।।

tailaṃ bhoktuśca saṃkrāntau gobhistīrthaṃ ca gacchataḥ| tathā mṛdamanuddhṛtya snātuḥ parajalāśaye||

निषिद्धवृक्षजनितं दन्तकाष्ठं च खादतः। गामसेवयतो बद्ध्वा पाखण्डपथगामिनः।।

niṣiddhavṛkṣajanitaṃ dantakāṣṭhaṃ ca khādataḥ| gāmasevayato baddhvā pākhaṇḍapathagāminaḥ||

पितृदेवार्चनं कर्तुः काष्ठग्रावस्थितस्य यत। गोहीनां महिषीं धर्तुर्भिन्नकांस्ये च भुञ्जतः।।

pitṛdevārcanaṃ kartuḥ kāṣṭhagrāvasthitasya yat| gohīnāṃ mahiṣīṃ dharturbhinnakāṃsye ca bhuñjataḥ||

अधौतभिन्नपारक्यवस्त्रसंवीतकर्मिणः। नग्रस्त्रीप्रेक्षणं कर्तुरभक्ष्यस्य च भोजिनः।।

adhautabhinnapārakyavastrasaṃvītakarmiṇaḥ| nagrastrīprekṣaṇaṃ karturabhakṣyasya ca bhojinaḥ||

कथायां श्रीहरेर्विघ्नं कर्तुर्यत्पातकं द्विज। तेन पापेन लिप्ये ऽहं यदि वच्मि तवानृतम।।

kathāyāṃ śrīharervighnaṃ karturyatpātakaṃ dvija| tena pāpena lipye 'haṃ yadi vacmi tavānṛtam||

उक्तान्येतानि पापानि यान्यनुक्तान्यपि द्विज। सर्वेषां भागिनी चाहं यद्येतदनृतं वदे।।

uktānyetāni pāpāni yānyanuktānyapi dvija| sarveṣāṃ bhāginī cāhaṃ yadyetadanṛtaṃ vade||

एवं संबोधितो देवि भर्ता मे पापया तया। तथेति निश्चयं चक्रे भवितव्येन मोहितः।।

evaṃ saṃbodhito devi bhartā me pāpayā tayā| tatheti niścayaṃ cakre bhavitavyena mohitaḥ||

निर्द्रव्यो व्ययसनासक्तो मद्वाक्यकलुषीकृतः। उवाच राक्षसीं वाक्यं सर्वंसिद्धिप्रदायकम।।

nirdravyo vyayasanāsakto madvākyakaluṣīkṛtaḥ| uvāca rākṣasīṃ vākyaṃ sarvaṃsiddhipradāyakam||

शीघ्रमानय तां शक्तिं करोमि वचनं तव। सर्वमेतत्प्रदेयं हि त्वया मे राक्षसे हते।।

śīghramānaya tāṃ śaktiṃ karomi vacanaṃ tava| sarvametatpradeyaṃ hi tvayā me rākṣase hate||

द्रव्याशया प्रविष्टो ऽहं सागरं तिमिसंकुलम। तच्छ्रुत्वा राक्षसी शक्तिं समानीय नगस्थिताम।।

dravyāśayā praviṣṭo 'haṃ sāgaraṃ timisaṃkulam| tacchrutvā rākṣasī śaktiṃ samānīya nagasthitām||

ददौ मद्भर्तृसिद्ध्यर्थं विमुञ्चन्तीं महार्चिषम। एतस्मिन्नेव काले तु राक्षसः काममोहितः।।

dadau madbhartṛsiddhyarthaṃ vimuñcantīṃ mahārciṣam| etasminneva kāle tu rākṣasaḥ kāmamohitaḥ||